بدين توفيق دست يابد و همچون او موافق‌تر با مصلحت و يا حتى مانند آن عمل كند . شورا در ذهن طلحه و زبير و ديگران اين توهم را ايجاد كرده بود كه آنان نيز شايستگى خلافت بر مسلمانان را دارند بدين سبب بود كه آنان نيز به تفاخر با على ( ع ) و نبرد با او پرداختند . وقايعى كه در عهد خلافت عثمان روى داد در نفوس و اخلاق مردم تأثير گذارد . كسانى كه بر على ( ع ) رشك مىبردند و صاحبان خونهايى كه در راه تحكيم اسلام ريخته شده بود ، هنوز باقى بودند . معاويه لجوج‌ترين دشمن على ( ع ) ، در شام حكم مىراند و سالهاى چندى در آنجا مسكن گزيده و اخلاق مردم آن ديار را به خوبى دانسته و قلق كار آنان را دريافته بود . قتل عثمان در واقع فتح باب بزرگى شد براى كسانى كه در پى فتنه‌جويى و رسيدن به آرزوهايى بودند كه خواب آنها را مىديدند . با قتل عثمان ، آراى مردم پراكنده شد و دلهاى آنان از هم گسست مردم دسته دسته شدند و راه براى هر بدخواهى هموار شد . على ( ع ) ، در سخنى كه پيش از اين از او نقل كرديم به برخى از اين فتنه‌ها اشاره كرده و فرموده است : ما دست به كارى مىزنيم كه آن را رويها و رنگهاى گونه‌گون است . . . با اين وجود آن حضرت ، چنان كارهاى از هم گسيختهء مردم را نظم داد كه عقلها از دريافت آن به شگفتى مىافتند . آن حضرت هر يك از مدارا و خشونت و نرمى را در محل و جايگاه خود به كار گرفت ، به طورى كه راه و روش او هرگز دستخوش تزلزل و سستى نشد . خطبهء ديگر على ( ع ) پس از رسيدن به خلافت ابن ابى الحديد گويد : ابن كلبى در روايتى كه مسند آن را به ابو صالح رسانده از ابن عباس نقل كرده است كه على ( ع ) در دومين روز از بيعت خود ، در مدينه خطبه‌اى ايراد كرد و فرمود : « هر زمينى كه عثمان آن را بخشيده و هر مالى كه به ديگران داده جملگى از اموال خداست و بايد به بيت المال بازگردانده شود . آنچه در زمانهاى گذشته حق بود ، هرگز از بين نمىرود . و سوگند به خداوند اگر اموال بخشيده شده از سوى عثمان را بازيابم ، اگر چه از آن ، زنها شوهر داده شده و يا آنكه آن مال در شهرها پراكنده شده باشد ، هرآينه آنها را به بيت المال بازمىگردانم . زيرا در اجراى عدل ، وسعت و گشايشى است و اگر اجراى عدالت بر كسى فشار آورد ، پس ظلم بر او بيشتر فشار خواهد آورد . » « 2 » ابن ابى الحديد مىنويسد : عثمان به بسيارى از بنى اميه و دوستان و يارانش زمينهايى را كه از راه خراج به دست آمده بود ، بخشيد و آنان را از پرداخت خراج نيز معاف كرد . عمر نيز

--> ( 2 ) يعنى : اگر والى در اجراى عدالت در تنگنا قرار گيرد طبعا در انجام ظلم و ستم بيشتر بر او فشار وارد مىآيد زيرا مردم پيوسته در اين انديشه‌اند كه از ظلم ستمگر جلوگيرى به عمل آورند . شرح نهج البلاغه