ناكرده باشيد . بعد از آن خواجه اين آيه برخواند كه مفهومش اين است : همچنان كه بيافريديم به ابتدا خلقان را ، باز زنده گردانيم ، و اين وعده است كه كرده‌ايم . به درستي كه ما اين خواهيم كردن . پس اوّل كسي كه وي را جامه پوشانند ابراهيم پيغمبر بود ، و بعد از آن بفرمايند تا مرداني چند از اصحاب من ، جمعي را از جانب راست و جمعي را از جانب چپ ببرند . من گويم : ايشان يارگان منند . گويند : همين كه تو از ميان ايشان بيرون رفتي و از ايشان جدا شدي ايشان مرتد شدند ، به پاشنه‌هاي خود باز پس رفتند ، همچنان كه از كفر در اسلام آمدند ، بعد از تو دگر با كفر شدند و پاي باز پس گرفتند . من در آن‌حالت گويم همچنانكه بنده صالح عيسي مريم گفت كه : من بر ايشان گواه بودم مادام تا در ميان ايشان بودم . چون قبض روح من كردي تو نگهباني برايشان ، و تو بر هر چيزي گواهي . اگر ايشان را عذاب كني بندگان تواند و اگرايشان را بيامرزي تو عزيزي و حكيمي . پس بخاري گفت روايت از قبيصه‌كه او گفت : هُمُ الْمُرْتَدّونَ الّذينَ ارْتدُّوا علي عهدِ أبي بكرِ فقاتَلَهُمْ أبوبَكر ، يعني آن طايفه مرتد از اصحاب آن‌ها بودند كه در زمان ابي بكر مرتد شدند ، و ابوبكر با ايشان كارزار كرد . [ بخارى : 4 / 142 ] . و همچنين در فتوح ابن اعثم كوفي وارد شد و در ساير تواريخ مورّخان كه درزمان رسول ، منافقان بسيار بودند ، لكن اظهار نتوانستند كرد . چون رسول صلّى الله عليه و آله متوفّي شد ، جمله آن نفاق مكتوم مخفي اظهار كردند . منافقان بسيار درمدينه و حوالي آن ظاهر شدند ؛ و هم بخاري گويد : رسول صلّى الله عليه و آله فرمود : لاتَرْجِعوا بعدي كُفّاراً [ 20 ] يَضْرِبُ بعضُكُم رِقابَ بعضٍ [ بخارى : 1 / 38 ] - و رُوِي ضلالًا [ مسند احمد : 4 / 76 ] . يعني : بعد از من مگرديد كه بعضي از شما گردن‌هاي بعضي زند ، يعني چنين مىكند ؛ و به روايتي ديگرآمده كه : گمراه مشويد پس از من . و نيز ابونعيم حافظ اصفهاني آورده است ، كما روي الصّالحاني عن أبي سعيد