قرآن مجيد پيدايش و گسترش اين شاخه علمى را سبب شده است . شناخت نزول قرآن ، اساس ايمان به قرآن و كلام الهى بودنش و تصديق نبوت نبى اكرم صلّى اللّه عليه و آله و حقانيت اسلام و زير بناى ديگر مباحث علوم قرآن است . سابقه آن به آغاز نزول وحى و نخستين آيات نازل شده بر مىگردد . ابزار نزول ( وحى ) ، آغاز ، كيفيت ، ترتيب ، زمان ، مكان و اسباب آن ، شاخساران بلندى است كه از آن شاخه اصلى سر برآورده و بر شاخه‌هاى ديگرى چون قراءات ، رسم الخط ، ناسخ و منسوخ و . . . سايه افكنده و ابزار فهم بهتر قرآن را فراهم آورده است . پديده وحى ، اولين و آخرين آيات نازل شده ، آيات و سور مكى و مدنى و اسباب نزول ، از شاخه‌هاى اين دانش است . سيوطى مباحث اين علم را به هفده شاخه منشعب ساخته است . « 1 » واژه « نزول » به معناى پائين آمدن مانند پائين آمدن و پياده شدن از مركب يا باريدن باران يا آمدن از هر بلندى به پائينى است « 2 » و « تنزيل » ، مرتب ساختن چيزى و قرار دادن آن در جاى خودش است « 3 » ، « و انزل الله عزّ و جلّ الكتاب و نزّله تنزيلا » نازل ساختن تدريجى آن است . « 4 » زرقانى ، معانى لغوى ياد شده را براى انزال قرآن توسط خداوند و يا نزول آن را از جانب او ، در خور قرآن ندانسته است زيرا لازمه‌اش ، مكان داشتن و جسم بودن قرآن است و از قرآن خواه صفت قديم بودن كلمات الهى اراده شود خواه همين كلمات و خواه لفظ اعجازگونه ، جسم نيست كه از جاى بلندى به پائين فرود آيد يا در مكانى جاى گيرد . آن‌گاه براى نزول و انزال قرآن ، معناى مجازى را برگزيده است و در همه كاربردها ، به معناى « إعلام » ( آگاه ساختن و اطلاع دادن ) دانسته است . « 5 » در بحث نزول قرآن ( همان‌طور كه اشاره شد ) وحى ، آغاز وحى و نخستين آيات نازل شده ، كيفيت نزول ، ترتيب آن ، مكان نزول و اسباب نزول و آخرين آيات نازل گرديده ، مطرح شده است . از اين ميان ، مكى و مدنى ، تقسيمى است كه در مورد آيات و سور قرآن به عمل آمده است . معيار اين تقسيم ، خطاب يا مكان و يا زمان است . براساس معيار اول

--> ( 1 ) . الإتقان ، انواع 1 - 16 و 71 . ( 2 ) . خليل ، 7 / 367 ؛ ابن دريد ، 827 ؛ ابن فارس ، مقاييس ، 5 / 417 . ( 3 ) . ابن فارس ، همانجا . ( 4 ) . ابن دريد ، همانجا . ( 5 ) . 1 / 40 - 42 .