ابراهيم اقبال
12
فرهنگ نامه علوم قرآن ( فارسى )
اين اقدام را مىتوان در البرهان زركشى ( 794 ق ) و الاتقان سيوطى ( 911 ق ) مشاهده كرد . زركشى در آغاز بيشتر علوم ، تأليفات مهم به عمل آمده را برشمرد و برخى علوم را تعريف كرد و سيوطى در مقدمه كتاب ياد شده و نيز در سرآغاز برخى علوم ، به آثار تأليف يافته و مورد استفاده اشاره كرد و به تعريف برخى علوم پرداخت . در اين دوره ، فهرستهاى رجال و تأليفات آنها رونق يافت . برخى از آنها عبارت است : فهرست ابن خير أشبيلى ( 575 ق ) ، معالم العلماء ابن شهر آشوب ( 588 ق ) ، معجم الأدباء ياقوت حموى ( 626 ق ) ، معرفة القراء ذهبى ( 748 ق ) ، غاية النهاية في طبقات القراء ابن جزرى ( 833 ق ) ، طبقات الحفّاط و طبقات المفسرين سيوطى ( 911 ق ) ، طبقات المفسرين داودى ( 945 ق ) و كشف الظنون عن اسامي الكتب و الفنون حاجى خليفه ( 1067 ق ) . همانطور كه از اسم اين آثار پيداست اين فهرستها بيشتر در يك موضوع يا فهرست عمومى آثار و كتب است . اما معاصران ، عصرى دگرسان در تعريف ، تقسيم و تاريخ علوم پديد آوردهاند و تكنگارى ، مجموعهنگارى ، تاريخنگارى و فهرستنگارى علوم را افزون ساختهاند و به سوى كمال به پيش مىبرند . در علوم قرآن ، تكنگارىها و آثار اختصاصى بسيارى از علوم ، با تأليفات سيزده قرن گذشته برابر و در برخى ، بيشتر است . مجموعههاى علوم قرآن ، چند برابر آثار گذشتگان گرديده و مجموعههاى تاريخ قرآن شكل گرفته و چند فهرست اختصاصى ، صورت پذيرفته است . اين آثار با همه مزايا ، جاى تلاش و پژوهش را باقى گذاشته است . برخى از آثار مهم و مرتبط با اين نگارش ، عبارت است از : معجم الدراسات القرآنية ، ابتسام مرهون صفار كه تأليفات علوم قرآن را در دوازده علم به ترتيب حروف الفبا فهرست كرده است ؛ معجم مصنفات القرآن الكريم ، على شواخ اسحاق ، مجموعهاى در چهار جلد كه در 21 قسمت ، به ترتيب حروف الفبا فراهم آمده است ؛ اين دو اثر به زبان عربى است و سير تاريخى تأليفات را نشان نمىدهد و در معرفى آثار معاصران و فارسىزبانان ضعيف است ؛ « 1 » أعلام الدراسات القرآنية في خمسة عشر قرنا ، مصطفى صاوى جوينى ، فرهنگى با ترتيب تاريخى نام مؤلفان ؛ سير نگارشهاى علوم قرآنى ، محمد على مهدوىراد ، به ترتيب تاريخى اسامى نويسندگان و
--> ( 1 ) . نك : فهرست تأليفات تاريخ قرآن ، فصل پايانى همين نوشتار .