غالب مفسران در اين‌جا گفته‌اند مراد از ذبح عظيم كبش ( قوچ ) است و بعضى از مفسران طبق حديثى از امام رضا عليه السّلام نقل كرده‌اند كه مراد حضرت امام حسين عليه السّلام است كه از ذريهء حضرت ابراهيم عليه السّلام است و او قربانى عظيمى بود كه جانشين ذبح اسماعيل قرار گرفت . ( قرآن‌پژوهى ، ص 609 و 610 ) ذر - عالم ذر ذراع ( ذ ) ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً ( حاقة - 32 ) - زنجيرهايى كه طول آن به تعبير قرآن 70 ذرع است و به وسيله آن جهنميان را زنجير مىكنند . ( دانستنىهايى از قرآن كريم - ش 17 - ص 71 ) ذكر ( ذ ) 1 . إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ ( حجر - 9 ) قرآن مجيد را گويند . وجه تسميه از آن جهت است كه خداوند متعال با سخن خود بندگان خويش را به فرائض و احكام يادآور مىگردد و يا قرآن تذكار است براى بندگان خدا و يا رسول خدا با تبليغش در مورد قرآن به آخرين درجهء شرف ( ذكر ) رسيد . ( پژوهشى در تاريخ قرآن كريم ، ص 25 - آشنايى با علوم قرآن ، ص 48 ) 2 . فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ( نحل - 42 ) اهل ذكر ، اهل بيت نبوت هستند . از معصومين ( صلوات اللّه عليهم اجمعين ) روايت شده كه فرمودند ماييم اهل ذكر ( مجمع البيان - حديقة الشيعه ، ص 110 - اصول كافى ، ج 1 ، ص 303 و 304 ) 3 . فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ ( بقره - 200 ) مراد از مطلق ذكر ، ذكر خداست . اصطلاحا عبارت از ياد كردن نام خدا به ترتيب مخصوص . در احاديث در فضيلت و فايدهء ذكر و انواع اذكار از تسبيح ( سبحان اللّه گفتن ) تهليل ( گفتن لا إله الا اللّه ) تحميد ( گفتن الحمد للّه ) تكبير ( گفتن اللّه اكبر ) حوقله ( گفتن لا حول و لا قوة الا باللّه ) تأكيد بسيار شده است ( فرهنگ علوم - دائرة المعارف فارسى ) الف . ذكر به جوارح - نماز است و روزه و حج و جهاد . ب . ذكر بدل - عبارت است از نظر و فكر در بدايع الهى و صنايع پادشاهى كه سبب سكون نفس و طمأنينهء قلب است . ج . ذكر به لسان - قائل شدن است به تسبيح و تهليل و تكبير . د . ذكر جلى - جهرا و آشكارا خدا را تسبيح و تحميد و تعظيم كردن و به اسماء و صفات وى را ياد نمودن . ه . ذكر خفى - پنهان و آهسته به ذكر خداوند مشغول بودن . و . ذكر قلبى - يعنى با دل و روح در همه حال متوجه و متذكر حق بودن ( منهج الصادقين ، ج 1 ، ص 361 - اطيب البيان ، ص 168 - تفسير نمونه ، ج 1 ، ص 217 ) ذكر حكيم ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَ الذِّكْرِ الْحَكِيمِ ( آل عمران - 58 ) از نام‌هاى قرآن مجيد است . ( تاريخ قرآن ، ص 31 - كشف المطالب ، ص 28 ) كه از حيث آيات و بيانات محكم ، و باطل و هزلى در آن راه ندارد ( بينات - ش