ثانيا ، به فرض آن كه بپذيريم چنين تفاوتى وجود دارد ؛ اين تفاوت را مىتوان بر پايهء رعايت مقتضاى حال و مقام و موقعيت دعوت اسلام ، تفسير كرد . در مكّه دعوت اسلام متوجّه مشركان عرب و بت‌پرستان بود ، و دلايلى كه قرآن در برابر آن مردمان مىآورد ، ادلّهء وجدانى است كه فهم و درك آنان بتواند فرا گيرد ، و در اذهان آنان بتواند جاى گيرد ؛ و در نتيجه ، به روشنى ، باطل بودن عقايد بت‌پرستان براى خود آنان جا بيفتد . قرآن ، چنان كه ديديم ، كتاب راهبرى و هدايت و كتاب دگرگون‌سازى و تزكيه و تعليم و انقلاب است ، و تنها يك كتابى علمى نيست . بنابراين قرآن سير تحوّل دعوت اسلام و تمامى مسير آن را از آغاز تا انجام همراهى مىكند و در آيات و سوره‌هاى خود منعكس مىسازد . حال ، اگر طبيعت و موقعيّت مخاطبان متفاوت شود ، و قرآن با مخاطبانى مانند اهل كتاب ، مواجه گردد كه انديشه‌هايى پيچيده و منحرف و ناموزون دارند ، مقتضاى حال و مقام آن است كه شيوهء ارائهء دلايل و براهين خود را پيچيده‌تر و مفصّلتر گرداند « 1 » . فرقهاى عمده آيات مكّى با آيات مدنى در شبهه‌هايى كه مورد بحث و بررسى قرار داديم - و نه در شبهات ديگر - هيچ گونه پايدارى و ايستادگى در برابر نقد علمى يا تحقيق موضوعى نيافتيم ؛ با وجود اين ، شايسته است كه يك تفسير منطقى براى پديدهء فرق آيات و سور مكّى با آيات و سور مدنى ارائه كنيم ، هر چند كه در مقام ردّ و ايراد شبهات مربوطه ، به گوشه‌هايى از اين تفسير اشاره داشته‌ايم . پيش از آن نيز ، نيكوست كه فرقهاى حقيقى و وجوه تمايز واقعى آيات مكّى را از مدنى ، خواه دربارهء ساختار بيان ، و خواه دربارهء موضوعات و مضامين آيات مكّى و آيات مدنى ، يادآور شويم ؛ آن گاه اين فرقها را بر پايهء طرز تفكّرى كه در صدر اين مبحث به آن اشاره كرديم ، مبنى بر اين كه اين تفاوتها بازتاب رعايت شرايط گوناگون در مراحل مختلف دعوت‌اند ، و نيز اهدافى كه دعوت اسلام در پى تحقّق بخشيدن آنهاست ، تفسير كنيم . زيرا ،

--> ( 1 ) براى تفصيل بيشتر در گزارش شبهات پيرامون مكّى و مدنى قرآن كريم و نقد و بررسى آنها ، به مناهل العرفان زرقانى ( 1 / 199 به بعد ) رجوع كنيد .