چه راهى پيموده است تا سرانجام « حق » والاترين نام خدا شود : هيچ چيز در تفسير مقاتل هنوز از چنين تغيير موضعى خبر نمىدهد . حكمت در قرآن ، « حكمت » همواره ، چه مستقيم و چه با واسطهء پيامبر ، از خدا ناشى مىشود . مقاتل به آن ، بر حسب اينكه به پيامبران آموخته شود يا به مؤمنان ، دو معنى مىدهد ، خدا به پيامبران حكمت ، يعنى « فهم » و « علم » مىدهد ( وَ إِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ التَّوْراةَ وَ الْإِنْجِيلَ ، مائده ، 110 ؛ وَ شَدَدْنا مُلْكَهُ وَ آتَيْناهُ الْحِكْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطابِ ، ص ، 20 ) . مقاتل در مورد لقمان تصريح مىكند كه خدا به او ، « بدون نبوّت » ، فهم و علم مىدهد ( وَ لَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ أَنِ اشْكُرْ ، لقمان ، 12 ) . در مورد مؤمنان ، به عكس ، پيغمبر ، در حكمت ، معرفت حلال و حرام يا امر به معروف و نهى از منكر را به آنها تعليم مىدهد ( رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُزَكِّيهِمْ ، بقره ، 129 ؛ وَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ عَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ ، نساء ، 113 ؛ وَ اذْكُرْنَ ما يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَ الْحِكْمَةِ ، احزاب ، 34 ) . با اين همه ، در آيهء 48 آل عمران ( وَ يُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ التَّوْراةَ وَ الْإِنْجِيلَ ) ، خدا به مسيح « حكمت » ، يعنى به قول مقاتل ، « حلال و حرام » را مى آموزد . شبيه كلمهء « حكمت » كلمهء « حكم » است كه آن نيز دو معنى اصلى دارد : هنگامى كه همراه با كلمات « كتاب » و « نبوّت » مىآيد ، در نزد مقاتل گاهى به معنى « فهم » و « علم » است و گاه به معنى « فهم » و « عقل » يا حتى « فهم » تنها . بلاشر آن را به « illumination » ( اشراق ) ترجمه مىكند ( ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي ، آل عمران ، 79 ؛ أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ ، انعام ، 89 ) . در جاهاى ديگر ، وقتى كه اين كلمه منسوب به خداست ، مقاتل آن را به « قضاء » ( حكم الهى ) ترجمه مىكند ، از قبيل اين آيات : إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَ هُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ ، انعام ، 57 ؛ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ ، انعام ، 62 ؛ وَ إِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ ، غافر ، 12 ) . بدين گونه ، مقاتل « حكمت » و « حكم » را در نخستين معنى آنها يكى مىداند ، در معنى دوّم با نزديك كردن دو كلمه به يكديگر مىتوان دريافت كه چگونه مقاتل به آن مىرسد : در حقيقت « حكم » خدا ، وقتى كه از آن « قضاء » خدا فهميده‌شود ، به شكل « امر » يا « نهى » به انسان مىرسد ، و از امر و نهى فهميده مىشود كه حلال كدام است و حرام كدام . و امّا اگر انسان از خدا « حكمت » يعنى « فهم » و « علم » مىآموزد ، تنها براى آن است كه بتواند حلال را از حرام باز شناسد : آنچه در خدا « حكم » است براى انسان « حكمت » است .