جهت يا بى » اكتفا كرده است . در حقيقت ، اين توضيحات شامل انبوهى از اطّلاعات است ، چنان كه در بيشتر موارد ، اين توضيحات به صورت رساله‌هايى حقيقى دربارهء مسائل درآمده است . به سخن دقيق‌تر ، هلموت ريتر از طريق آثار عطّار ، كه موضوعات مهمّ عرفان اسلامى را مىگيرد و آنها را مطابق با نبوغ خاصّ خود بسط مىدهد ، گاه با بازگشت به سرچشمه‌هايى كه اين موضوعات از آنها جوشيده است و گاه با تعقيب تحوّل آنها در آثار بعد از عطّار ، ما را به قول خودش از « لايه‌هاى چهارگانهء تديّن اسلامى » مىگذراند ، لايه‌هايى كه ممكن است در زمان واحد وجود داشته باشد ، ولى با اين حال چهار سطح وجدان مذهبى اسلامى را تشكيل مىدهد . نويسنده در پايان كتاب خود راه طىّ شده را با توصيف اجمالى هر يك از اين لايه‌ها از نظر مىگذراند و مىنويسد : « در لايهء اوّل ، هدف زندگى و كوشش زاهدانهء مورد نظر مذهب سنّت عبارت از پذيرفته شدن در درگاه رحمت خدايى شخصى است ، پروردگارى كه خطاها و گناهان مخلوقات و بندگان خود را مىبخشايد و آنها را ، پس از خروج از اين جهان ، در بهشت خود مىپذيرد ، در لايهء دوّم ، انقطاع از غايات اينجهانى و روى آوردن به آرمان والاى دين ، موافق با مرحلهء قبلى تصوّف ، موضوع اصلى تدّين است . در لايهء سوم كه لايهء تكامل عرفان عاشقانه است شوق انسان متوجّه به خداى « فى نفسه محبوب » است : غايت همهء اشتياقات دل مشاهدهء جمال وجه ذوالجلال او يا اتّصال به او از طريق فناى خويشتن است . و بالأخره لايهء چهارمى هست كه لايهء قائل به وحدت وجود الهى است كه در آن هدف عبارت از محو شدن در خدا يا وجود محض و سرچشمهء همه چيز است . » ريتر نيز مانند عطّار علاقه‌اى خاصّ به مطالعهء دو لايهء اخير دارد ، و قدم به قدم انديشهء او را تعقيب مىكند . فصل عشق او ، اگر نخواهيم جز به آن اشاره كنيم ، شرح كاملى از همهء آرائى است كه در اين باره صادر شده است ، ولى ريتر بيش از آن با تاريخ نخستين و دومين لايهء پارسايى آشناست كه بخواهد آنها را از حيطهء تحقيق خود كنار بگذارد . « 16 » آنچه او آن را از روى تواضع « توضيحات تاريخى » مىخواند در حقيقت « مختصر عرفان » ى است كه حاصل يك عمر تحقيق اوست ، عمرى كه نويسنده در طىّ آن تقريبا همهء نوشته‌هاى مربوط به عرفان اسلامى ، از چاپ شده و چاپ نشده به زبانهاى عربى و فارسى و تركى ، را مطالعه كرده است . ما نمىتوانستيم در طرحى كه براى مطالعات خود ريخته بوديم از توجّه به چنين كتابى صرف نظر كنيم . ولى در حالى كه تحقيق ماسينيون مستقيما به ما الهام بخشيده ، كتاب ريتر بررسى ما را از جهت سلبى هدايت كرده است ، به اين معنى كه به ما نشان داده است كه چه

--> ( 16 ) . او تحقيق عميقى به اين تاريخ اختصاص داده است كه در مجلهء DerIslam با عنوان تحقيق در پارسايى اسلامى ( ( Studienzurislam ischenFromigkeit ) ، بيست و يكم ، 1933 ، ص 1 تا 66 انتشار يافته است .