تقابل با « روح » نهاده مىشود . خرّاز گاهى آن را به اين معنى مىگيرد ، مانند آنجا كه آيهء مشهور قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي ( اسراء ، 85 ) را تفسير مىكند . مىگويد : « روح است كه نام زندگى بر بدن مىنهد . با روح است كه عقل تثبيت مىشود و با روح است كه حجّت خدا اقامه مىشود ؛ بدون روح عقل متعطّل مىماند ، نه حجّتى بر او هست و نه حجّتى براى او . » « 98 » عقل در اينجا قوّه‌اى است كه اهل تفكّر به يارى آن حجّتهاى مؤيّد توحيد در برابر كفر را تمييز مىدهند ؛ در حالى كه در « زبان معرفت » ، عقل نورى است كه بر ظلمتهاى نفس مىتابد و فعل را روشن مىكند . اين نور از روح سرچشمه نمىگيرد ، از معرفت مىآيد . بنابراين ، قوّه‌اى نيست كه انسان به طور طبيعى از آن برخوردار باشد ، بلكه ثمرهء معرفت تجربى خداست . تنها كسى كه اين معرفت را دارد عاقل است . « 99 » ترمذى تصريحاتى مىآورد كه اين تمايزات را روشن مىكند ( برگ 146 ب ) : او بر سبيل عادت كه ما در فصل قبل مجال يافتيم كه آن را نشان دهيم ، از اشتقاق كلمهء « عقل » آغاز مىكند و به فعل « عقل » كه به معنى بستن و پاى بند زدن است مىرسد . بنابراين ، عقل « عقال » ( پاى بند ) ى است كه نفس را از پيروى از « هوى » بازمىدارد ؛ از اين رو ، فعل او تمييز درست است ( « فعله حسن التّمييز » ) . با اين همه ، عقل بر دوگونه است : يكى عقلى كه اقامهء حجّت مىكند ( « عقل حجة » ) و جايگاه آن در دماغ است كه از آن نور خود را بر دل مىتاباند ، و ديگرى عقلى كه كرم الهى است ( « عقل كرامة » ) كه جايگاه آن در عالم غيب است ، ولى نور و قوّهء آن در دل است . اين دو عقل يكى از طبيعت مىآيد و ديگرى از تجربه ؛ يكى « مطبوع » است ، يعنى فطرى است و ديگرى « مصنوع » ، يعنى مكتسب از طريق عمل . « 100 » ايمان « ديدار آنچه در جهان غيب ثواب بهشت است و عذاب دوزخ . » خرّاز در ميان متعلّقات ايمان ، بر طبق بسيارى از آيات قرآنى ، وقايع اخروى را انتخاب مىكند . مىگويد : « آن كه نگاه خود

--> ( 98 ) . عبارتى است كه سلمى در حقائق التفسير ، در تفسير سورهء اسراء ، آيهء 85 ، نقل كرده است : هى الّتى اوقع على البدن اسم الحياة و بالرّوح ثبت العقل و بالرّوح قامت الحجة و لو لم يكن الرّوح كان العقل متعطّلا لاحجة عليه و لا له . ترجمهء ما با ترجمهء ماسينيون ( مصائب ، ص 483 ، يادداشت 3 ) ، كه از روى متن منقول در كتاب روزبهان بقلى صورت گرفته است ، اندكى فرق دارد . ( 99 ) . مقايسه كنيد با معانى مختلف كلمهء عقل كه محاسبى به دست داده‌است ، متن ترجمه‌شده به قلم فان اس ، پيشگفته ، ص 67 تا 71 . ( 100 ) . در متن چاپ نشده‌اى كه در اقوال الائمّة الصوفية محفوظ است ، عمرو بن عثمان مكّى ( متوفّى 297 / 909 ) دربارهء اين معنى بحث مىكند كه آيا جايگاه عقل در دماغ است يا در قلب ( برگ 48 الف - 50 الف ) .