گويايى است از چگونگى زندگى روحانى اسلامى در زمانى كه هنوز واژگانى جز واژگان قرآنى در دست نبود ؛ در او هيچ نشانى از تأثير خارج از قرآن ديده نمىشود ؛ خطّ سير روحانيى كه او ترسيم مىكند نتيجهء تلاقى ميان تجربهء شخصى و داده‌هاى دريافتى از قرآن است ؛ او واژگان قرآنى را مىگيرد و در ساختارى به‌كارمىبندد كه ناشى از قرآن نيست ، زيرا از درون تجربه كشف‌شده‌است : تجربه‌اى كه آگاهى از سير مراحل است ، و ميان درون و بيرون ، و ميان آنچه از قرآن گرفته شده است و آنچه در درون وجدان تجربه شده است ، وحدت برقرار مىكند . تحليل شوق به بهشت از اين بابت روشن كننده است ، به اين معنى كه شقيق اطلاعات قرآنى را به معنى لفظى آنها مىگيرد و از واژگان قرآنى بهره مىجويد ، امّا با گنجاندن شوق به بهشت در درون يك ساختار به عنوان مرحله‌اى از تجربهء روحانى ، معنى آن را تغيير مىدهد ، زيرا مثلا شوقى مانند شوق به حوريان بهشتى كه از صافى اصلى زهد و خوف بگذرد ديگر شوق به معنايى كه عامّهء مسلمانان با خواندن اوصاف قرآنى بهشت از آن اراده مىكنند نيست . شوقى است كه نحوهء وجودى خود را از خود تجربه مىگيرد : ديگر يك لذّت نفسانى « 28 » نيست ، بلكه فراتر رفتن از ترس است ، كه فكر مرگ آن را القا مىكند ، و دريچه‌اى است گشوده به روى محبّت به خدا ، با نيّتى درست ( نيّة صحيحة ) . « 29 » بنابراين ، واژگان تجربه هنوز قرآنى است ، ولى ساختارهايى كه اين واژگان در آنها به عنوان مصالح به كار مىرود نو است . يك قرن ديگر هم بايد بگذرد تا تجربه مشعر به اصالت خود شود و با ايجاد قطعى زبانى خاصّ خود به استقلال دست يابد . در طىّ اين قرن ، جنبش صوفيانه رفته رفته از گرايشهاى فقهى و سياسى اسلام رسمى دور مىشود و علمى جداگانه به وجود مىآورد كه همانا علم تجربه است . آثار ابو سعيد كه اكنون به بررسى آن خواهيم پرداخت در پايان اين جنبش جاى مىگيرد ؛ اين جنبش در اين آثار متوقف نمىشود ، بلكه بيانى مىيابد كه در خط خود كمال است . 2 . تجربهء خدا در آثار خرّاز ابوسعيد خرّاز يكى از شخصيّتهاى بزرگ مكتب بغداد است ، ولى شهرت او دگرگونيهاى بسيار يافته است . خواجه عبداللّه انصارى در طبقات الصوفيّهء خود او را برتر از مشهورترين مشايخ اين مكتب مىشمارد و مىگويد : « خويشتن به شاگردى جنيد فرا نمايد ، خود بار خداى جنيد است . از ياران و اقران جنيد است و ازومه است . پيش از وى برفته ، در سنهء سبع و

--> ( 28 ) . از نوع تأمّلات شهوانى ابن قيّم جوزيّه ، در كتابش به نام كتاب روضات المحبّين ( چاپ قاهره ، 1956 ) ، ص 239 و بعد . ( 29 ) . ضرورت نيّت درست را شقيق در هر يك از مراحل چهارگانه‌اى كه از آنها سخن مىگويد متذكّر مىشود .