كه خطاب مىكند و هم كسى است كه روى خطاب با اوست » ؛ آگاهى فقط محلّ خطاب است و خطاب در آن واقع مىشود ، بىآنكه بتواند در برابر آن تاب آورد يا در آن دخالت كند ؛ آگاهى در اين ميان شبحى بيش نيست . و امّا اين تجربه درست همان است كه صوفيان آن را با نام اصطلاحى آن « شطح » مىخوانند . « 88 » موسى ( ع ) در خود « انّى انا ربّك » مىشنود ، بسطامى « سبحانى ! » مىگويد و حلّاج « انا الحق » ، ولى پديده در همهء آنها يكى است ؛ در هر يك از اين حالات فاعل جمله نه موسى است ، نه بسطامى ، نه حلّاج ، بلكه خداست كه در آگاهى انسانى و از طريق آگاهى انسانى سخن مىگويد . بسطامى شايد تفسير امام جعفر صادق ( ع ) را نمىشناخته است ، ولى حلّاج مطمئنّا متن امام جعفر صادق ( ع ) را در خاطر داشته است هنگامى كه قطعهء « فوق العاده مهمّ » ( ماسينيون ) ى را مىنوشت كه در آن اين جمله را مىخوانيم : « انا انا ، و لا نعت : من « من‌ام » و ديگر صفتى نيست » « 89 » يا هنگامى كه چنين مىسرود : ميان من و تو « منم » ( انّى ) ى هست كه مرا عذاب مىدهد ، آخر بردار از ميان ما با « منم » خود « منم » مرا ! « 90 » لااقل استمرار مستقيمى هست ميان نحوهء تفسير امام جعفر صادق ( ع ) دربارهء تجربهء موسى ( ع ) كه او آن را تجربهء خطاب الهى مىداند و قطعاتى كه در آن حلّاج تجربهء شطحى خود را بيان مىكند . جاى شگفتى است كه ماسينيون از اين مطلب غفلت كرده و تأثير امام جعفر صادق ( ع ) را در حلّاج محدود به اقتباس چند اصطلاح و چند تعبير از او دانسته است . « 91 » ديدار دوّم موسى با خدا ديدار در كوه سيناست . امام جعفر صادق ( ع ) متذكّر مىشود كه اين ديدار « بيرون از حدود و رسوم شرايط جسمانى بشرى » ( « خارجا عن رسوم البشريّة » ) صورت مىگيرد ، به قسمى كه موسى ( ع ) « شنيد آنچه شنيد از پروردگار خود بيرون از خود و علم خود . . . و اين دليل است بر اينكه منازل ربوبيّت بيرون از رسوم بشريت است » . « 92 » در حقيقت ،

--> ( 88 ) . ماسينيون آن را به loc utiontheopatique ترجمه كرده است ؛ نگاه كنيد به : تحقيق ، ص 117 تا 120 ؛ مصائب ، ص 521 تا 532 ، 914 و 915 . ( 89 ) . مصائب ، ص 521 . ( 90 ) . نگاه كنيد همچنين به قطعهء بلند مربوط به آيهء 143 سورهء اعراف ( تحقيق ، ص 369 ) كه در آن تأثير امام جعفر صادق ( ع ) كاملا آشكاراست . ( 91 ) . نگاه‌كنيد به كوشش او در تفسير تاريخى « انا الحق » كه در آن هيچ مراجعه‌اى به امام جعفر صادق ( ع ) نشده است : كتاب الطّواسين ، ص 173 تا 184 . مقايسه كنيد همچنين با : مصائب ص 472 ، 496 . ( 92 ) . حتّى سمع ما سمع من ربّه من غير نفسه و علمه . . . دليلا بذلك على انّ منازل الربوبيّة خارج عن رسوم البشريّة ( مجموعهء آثار ابو عبدالرحمن سلمى ، در تفسير اعراف ، ص 29 - م ) .