كرده‌اند . آنها در تأمّل خود دربارهء قرآن ، شخصيّتهاى نبوى را نخستين نمونه‌هاى تجربهء عرفانى يا شخصيّتهاى وجدان مذهبى يافته‌اند . آنچه آنها در « اخبار الاوّلين » مىخوانند اخبار نيست ، بلكه « عبرت » است ، تعليمى دربارهء روابط ميان خدا و انسان است . از اين رو ، در ابراهيم شخصيتى مىبينند كه خدا او را مىآزمايد ، و او از بوتهء آزمايش وفادار و نخستين نمونهء دوستى با خدا بيرون مىآيد و موسى را نمايندهء تجربهء روحانى همسخنى با خدا مىيابند ، و قس على هذا . و امّا در تفسير منسوب به امام جعفر صادق ( ع ) است كه اين درونىسازى شخصيتهاى نبوى آغازمىشود ، دو تن از اين پيامبران براى او جالب توجه‌اند : موسى ( ع ) و محمّد ( ص ) . 1 . موسى ، شخصيّت شطح بالاتر ديديم كه ، از زمان مقاتل ، تأمّل اسلامى به جنبهء عرفانى داستانهاى قرآنى مربوط به موسى ( ع ) ارج مىنهاد . مع الوصف ، مقاتل در توصيف جنبهء « شگفت انگيز » زندگى موسى از سطح تخيّل فراتر نمىرود . به عكس ، امام جعفر صادق ( ع ) تفسير خود را از تخيّل تهى مىكند و درست در مركز تجربهء مذهبى موسى ، يعنى تجربهء ديدار با خدا در سخن ، جاى مىگيرد . در حقيقت دو نوع ديدار هست : در درخت آتش ، و سپس در سينا . ديدار اوّل به امام جعفر صادق ( ع ) امكان مىدهد كه نخست بر شرايطى كه ديدار را ممكن ساخت تأكيد كند ، شرايطى كه اشاره به آن را در آيات 22 تا 24 سورهء قصص مىخواند : ( وَ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ قالَ عَسى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ ) : و چون روى به جانب مدين نهاد ، گفت شايد پروردگار من مرا به راه راست هدايت كند ( قصص ، 22 ) . امام جعفر صادق ( ع ) توضيح مىدهد كه : پس دو توجّه هست ، توجّه به « وجه » ( روى ) و توجّه به دل : با توجّه به وجه موسى به جانب مدين مىرود و با توجّه به دل به جانب پروردگار خود مىرود كه موسى ( ع ) از او طالب هدايت است : « و هر كه به كلّى روى به خداى تعالى آورد ، خداى تعالى او را به آرزويش مىرساند . » اين توجّه به دل نخستين شرطى است كه سبب شد كه « خداى تعالى موسى را بزرگ گرداند » . « 85 » شرط دوّم در سخنانى ديده‌مىشود كه موسى ( ع ) با رسيدن به « آب مدين » ( قصص ، 23 ) بر زبان مىآورد : فَقالَ رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ : پس گفت : پروردگارا ، من به نعمتى كه برايم مىفرستى نيازمندم ( قصص ، 24 ) . امام ( ع ) متذكّر مىشود كه اين نياز فقرى را نشان مىدهد كه موسى ( ع ) در برابر خدا در خود احساس مىكند : « من به تو نيازمندم و از تو طلب مىكنم كه

--> ( 85 ) . قال جعفر : توجّه بوجهه الى ناحية مدين و توجّه بقلبه الى ربّه طالبا منه سبيل الهداية فاكرمه اللّه تعالى بالكلام . و كلّ من اقبل على اللّه تعالى بالكلّيّة فانّ اللّه تعالى يبلغه مأموله ( نقل از مجموعهء آثار ابو عبد الرحمن سلمى ، جلد اول ، گردآورى نصرالله پورجوادى ، ص 49 - م . ) .