پل نويا ( مترجم : اسماعيل سعادت )
98
تفسير قرآنى و زبان عرفانى ( فارسى )
و سودجويانه است . ترمذى از اين تمسّك به مبادى باطنى و تجربهء روحى براى تعيين گونه گونيهاى فعل و عدم اختيار و استقلال آن ، كه در سطح لغوى به صورت كلمات مترادف جلوهگر مىشود ، در كتابى كه به بررسى كتاب مقاتل اختصاص دارد استفاده مىكند ؛ منتها در اينجا آن را تقريبا در جهت معكوس به كار مىبرد . كتاب او موسوم است به كتاب التحصيل نظاير القرآن . « 12 » ترمذى ، در مقدّمهء بسيار كوتاه اين كتاب ، نامى از مقاتل نمىبرد ، ولى كتاب مورد بررسى خود را كتابى در باب وجوه و نظاير قرآن معرفى مىكند . نسخهء او اندكى متفاوت با كتابى است كه ما در نسخههاى خطّى خود يافتهايم . مىتوان نسخهء او را كتاب ديگرى دانست ، ولى تبعيّت آن از كتاب مقاتل به قدرى است كه جز در موارد بى اهميت تفاوتى با آن ندارد . البته اين را هم بايد گفت كه ترمذى مقاتل را خوب مىشناسد و از او ، در كنار مجاهد و قتاده ، به عنوان ثقه در تفسير نام مىبرد . در هر حال ، ترجمهء اين مقدّمه كه ترمذى در آن نظر خود را در باب روش تفسير از طريق وجوه و نظاير به دست مىدهد چنين است : « اين كتاب را كه در باب نظاير قرآن نوشته شده است نگاه كرديم و ديديم كه يك كلمه به « وجوه » مختلفى تفسير شده است . و امّا با بررسى نحوهء تفسير آن ، دريافتيم كه اگر چه الفاظ توضيح دهندهء يك كلمه متعدّد است ، مع الوصف ، همه ، در نهايت امر ، به يك كلمهء واحد باز مىگردند . آنچه در حقيقت تغيير مىيابد و تنوّع ظاهرى الفاظ را سبب مىشود « احوال » است ، و اگر كتاب اين الفاظ را به كار مىبرد به سبب حالى است كه در هر زمان پيش مىآيد . از اين رو ، وقتى كه مىگويد كلمهء « هدى » هيجده وجه دارد ، در حقيقت نمىتوان آن را جز به يك كلمهء ديگر ترجمه كرد ، زيرا « هدى » به معنى « ميل » است . » اين مقدّمه ، كه متن آن در چند جا درست روشن نيست ، اگر آن را خوب فهميده باشيم ، مىخواهد بگويد كه : نويسندهء كتابى كه ترمذى آن را خوانده است كوشيده است تا يك كلمهء واحد قرآنى را با الفاظ متفاوتى كه نمايندهء وجوه مختلف آن در قرآن است توضيح دهد يا ترجمه كند ؛ ولى مىتوان اين الفاظ را به وحدت نخستينى كه اين كلمه مبيّن آن است باز گرداند . اگر مىبينيم كه قرآن قابل ترجمههاى متنوع است ، يعنى مىتوان براى يك كلمهء واحد قرآنى
--> ( 12 ) . از اين كتاب تا كنون تنها يك نسخه در دست است كه در كتابخانهء شهردارى اسكندريه ، به شمارهء 3585 ج ، نگهدارى مىشود . اين نسخه كه مورّخ 593 / 1197 است در حقيقت شامل سه رسالهء ترمذى است : الف ) كتاب المسائل المكنونة ( برگهاى 1 ب تا 47 الف ) ؛ ب ) كتاب تحصيل نظاير القرآن ( برگهاى 47 ب تا 79 الف ) ؛ ج ) كتاب الرّدّ على المعطّله ( برگهاى 79 ب تا 124 الف ) .