اختلاف ميان هجاى كلمات و تلفظ آن پى برده‌اند و بعضى از عوامل آن را هم شناخته‌اند . ابن درستويه مىگويد : « 1 » « بدان كه كاتبان گاهى كلمه را مطابق با تلفظ آن و معناى آن مىنويسند و حرفى را كه از كلمه است حذف و يا حرفى را كه از آن نيست به آن اضافه مىكنند و گاهى حرفى را تغيير مىدهند و گاهى كلمه‌اى را به كلمهء ديگر متصل مىنمايند كه نبايد متصل شود و در نظاير آن ، فاصله مىدهند و گاهى تمام شكلهاى حروف را به صورت بريده مىنويسند و به تعدادى از آنها اكتفا مىكنند و گاهى نقطه و حركت نمىگذارند و اين در صورتى است كه حرف به حرف ديگر مشتبه نشود . همهء اين كارها را به نوعى از قياس و قاعده انجام مىدهند . » ابن منادى ( ابو الحسين احمد بن جعفر بغدادى متوفى 336 ق ) مىگويد : « 2 » « بعضى از كلمات مكتوب را نبايد با اعراب خواند و حكم آن اين است كه به همان گونه كه نوشته شده رها شود و كار آن به خواننده واگذار گردد كه آن را به غير از آنچه رسم شده بخوانند . » شايد همين احساس اختلاف است كه ابن جنى را وادار كرده كه بگويد : « خط مربوط به فصحا نيست و از آنها اخذ نمىشود . » « 3 » با اينكه اين دانشمندان نتوانسته‌اند تأثير عامل تاريخى را در بسيارى از صورتهاى هجايى كلمات كه در آنها حرفى زايد و يا ناقص است ، درك كنند و همين امر باعث شده كه آنها در موارد بسيارى خلط كنند ، در عين حال آنها از مبدء صوتى ، بسيار سخن گفته‌اند و از آن به « لفظ » تعبير كرده‌اند ، تا جايى كه آن را پايهء نخستين كتابت دانسته‌اند . همچنين آنها از مبدء تشخيص يا همان فرق گذارى ميان كلمات ، سخن گفته‌اند ، حتى بسيارى از صورتهاى هجايى را كه در آنها بعضى از حروف زايد به نظر مىرسد ، به همان مبدء حمل كرده‌اند . بنابراين اصل در هر كلمه‌اى اين است كه به صورت تلفظ آن نوشته شود ، البته با در نظر گرفتن ابتدا يا وقف در آن حرف . « 4 »

--> ( 1 ) كتاب الكتاب ، ص 5 ، قلقشندى ، ج 3 ، ص 173 . ( 2 ) دانى : المحكم ، ص 185 . ( 3 ) ابن جنّى ، سر صناعة الاعراب ، ( قسمت خطى ) ، دار الكتب المصرية ، ( به شمارهء 120 لغت ) ، برگ 240 ب . ( 4 ) استرآبادى ، شرح الشافية ، دار الطباعة العامرة ، ص 383 ، ابن مالك ، تسهيل الفوائد و تكميل المقاصد ، دار الكاتب العربى ،