چهارم : مكان و زمان رشد و تطور نگارش عربى در پايان اين بحث ، لازم است كه قضيهء مهمى را در تاريخ نگارش عربى بررسى كنيم و آن ، مكان و زمان رشد اين كتابت و تكامل آن است و اينكه كتابت عربى از چه راهى وارد حجاز و قلب جزيرة العرب شد ، زيرا اگر تا كنون ، تطور كتابت عربى از كتابت نبطى مورد قبول همه است ، در مورد مكان و زمان اين تطور ، ميان پژوهشگران اختلاف وجود دارد كه به دو دليل است : « 1 » 1 - اندك بودن سنگ نوشته‌هاى عرب جاهلى . 2 - پيچيدگى خط عربى ، نزد مورخان قديم عرب و پراكندگى و تشويش روايات در اين زمينه . جز اينكه بررسى آنچه اين نقوش اندك ، به آن دلالت دارد و يارى جستن از آن ، در روشن كردن وضع روايات عربى ، ما را در جهت رسيدن به نتايج قابل قبولى كه تا كنون به دست آمده تا حدى كمك مىكند و ما همچنين در انتظار نقوش جديدى هستيم كه در آينده ، در جزيرة العرب و اطراف آن به عمل آيد . بيشتر روايات عربى ، بر انتقال كتابت از حيره به مكه ، از طريق دومة الجندل « 2 » دلالت دارد . روايت شده كه عامر شعبى ( 19 - 103 ق ) گفته است : « 3 » « از مهاجران پرسيديم كه نوشتن را از كجا آموختيد ؟ گفتند : از اهل حيره و از اهل حيره پرسيدند كه شما از كجا آموختيد ؟ گفتند : از اهل انبار . » اين روايت از يحيى بن جعد ، « 4 » از زياد بن انعم معافرى ( متوفى حدود 100 ق ) از ابن عباس « 5 » نيز روايت شده است . همچنين از اصمعى روايت شده كه گفت : « 6 »

--> ( 1 ) خليل يحيى نامى ، ص 102 و نيز : 212 . P ، Diringer ( 2 ) دومة الجندل ، قلعه‌ها و روستاهايى ميان شام و مدينه نزديك دو كوه طى ، در هفت منزلى دمشق است . بنگريد به : معجم البلدان ، ياقوت حموى ، ج 4 ، ص 106 . ( 3 ) ابن ابى داود ، ص 4 ، دانى ، المقنع فى معرفة مرسوم مصاحف اهل الامصار ، دمشق ، مكتب الدراسات الاسلامية ، 1940 م ، ص 9 ، المحكم از همين نويسنده ، ص 26 . ( 4 ) . حمزهء اصفهانى ، ص 19 . ( 5 ) . دانى المحكم ، ص 26 ، سيوطى ، المزهر ، ج 2 ، ص 349 . ( 6 ) . ابن رسته ، الاعلاق النفيسه ، مجلد 7 ، ص 192 ، ابن خلكان ، ج 3 ، ص 30 .