كه وجود اهل كتاب در مدينه ، در انتشار نوشتن در آن شهر تأثير داشته است . « 1 » شايد قرار گرفتن صحابه در خدمت دولت اسلامى نوبنياد ، چه در كتابت وحى و چه نوشتن نامه‌هاى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم و يا معاملات جارى ميان مردم ، تاكيدى بر وجود كتابت عربى در حجاز پيش از اسلام باشد ، زيرا كه بيشتر اصحاب ، در زمان جاهليت نشو و نما كرده بودند و مهارتهاى خود را آموخته بودند . وقتى از قلب جزيره به قسمتهاى شمالى آن مىرويم ، مىبينيم كه روايات عربى ، با تاكيد بسيار ، از به كارگيرى كتابت ، در سطح گسترده‌اى سخن مىگويد . حماد جد عدى بن زيد شاعر ( متوفى 590 م ) كه به نعمان بزرگ ، نامه مىنويسد و عدى در دستگاه پادشاه فارس به زبان عربى نامه نگارى مىكند « 2 » وقتى عدى زبان عربى را در ديوان پادشاه فارس به كار مىگيرد ، منطقى خواهد بود كه كتابت عربى ، در امارت سلسله مناذره در حيره ، مورد استفاده واقع شود . « 3 » داستان ( متلمس ) و ( طرفه ) كه هر دو شاعر بودند ، مشهور است . آنها به درباره عمرو بن هند ، پادشاه حيره وارد شدند و او درباره آنها دو نامه به عامل خود در بحرين نوشت و طى آن ، به قتل آنها دستور داد ولى به آنها گفت كه : در نامه نوشته است به آنها جايزه بدهد ، سپس داستان چنين ادامه مىيابد كه متلمس نامه را به غلامى از غلامان حيره داد و خود نجات يافت . . . « 4 » اين قصه بر شيوع كتابت در حيره ، و آشنايى با كتابت عربى در بحرين ، دلالت مىكند ، و قبايل عربى پيش از اسلام ، در غرب عراق ، ميان شهرهاى انبار ، بقه ، هيت ، عين التمر ، اطراف البر ، قطقطانه و حيره پراكنده بودند . « 5 » گفته مىشود خالد بن وليد چون از فتح شهر انبار فارغ شد ، به مردم آنجا امان داد و آنها از مخفىگاهها بيرون آمدند ، و خالد ديد آنها با زبان عربى مىنويسند و آن را به

--> ( 1 ) بنگريد به : جواد على ، ج 7 ، ص 65 : ابراهيم انيس ، دلالة الالفاظ ، ص 186 . ( 2 ) ابن قتيبه ، الشعر و الشعراء ، چاپ دوم ، دار المعارف مصر ، 1966 ، م ، ج 1 ، ص 228 . ( 3 ) . 6 . Abbott , p . ( 4 ) . ابن قتيبه ، الشعر و الشعراء ، ج 1 ، ص 179 و بنگريد به : ابو الفرج اصفهانى ، كتاب الاغانى ، بيروت ، دار الثقافة ، ج 23 ، ص 539 ، ابن منظور ، لسان العرب ، چاپ اوّل ، بولاق ، مادهء ( صحف ) ، ج 11 ، ص 88 . ( 5 ) ابو الفرج اصفهانى ، الاغانى ، ج 1 ، ص 250 . دربارهء موقعيت اين آباديها كه در كنار رود فرات در غرب عراق واقع هستند ، بنگريد به : معجم البلدان ، ياقوت حموى ، چاپ اوّل ، خانجى ، قاهره ، 1906 م ، ج 1 ، ص 341 و ج 2 ، ص 341 و ج 2 ، ص 253 و ج 8 ، ص 486 و ج 6 ، ص 253 و ج 7 ، ص 125 و ج 3 ، ص 376 .