مسيحى ) در اين ميدان بسى گوى سبقت را ربوده‌اند ، البته تخصصى كه در زمينه تاريخ قديم دارم نيز ياور من در اين كار بوده است ، افزون بر آن ، نيمهء نخست زندگى علمى خويش را نيز در زمينهء پژوهش‌هاى اسلامى مصروف داشته‌ام ؛ اگر چه هرگز براى خود جايگاهى بيش از مرتبت عموم مسلمانان قائل نبوده‌ام ، همانان كه از امور مربوط به دينشان به اندازه‌اى فرا گرفته‌اند كه تكاليف خويش را بدانند ، كه البته دانشى در اين حد ، آنان را به مرتبت ويژهء دانشوران متخصص در پژوهش‌هاى قرآن كريم ، حديث شريف و علوم مربوط به آنها نمىرساند . آنگاه حضورم در ميان اعضاى هيئت علمى گروه تاريخ دانشكدهء زبان عربى و علوم اجتماعى ، براى انجام دادن اين تحقيق مزيد بر علت شد . 1 . قصّهء سومرى توفان مردم تا همين اواخر سده 19 م بر اين باور بودند كه تورات ديرين‌ترين منبع قصّهء توفان است ، امّا با اكتشافات تازه ثابت شد كه اين باور وهمى بيش نبوده است ، چنان كه محققان در سال 1853 م به نسخه‌اى از روايت بابلى آن دست يافتند و در فاصله سال‌هاى 1889 تا 1900 م ، نخستين هيئت آمريكايى كه در عراق به حفارى و كاوش مشغول شدند ، به يك صفحهء گلى برخوردند كه قصّهء سومرى توفان در شهر « نيبور / نفر » بر آن نوشته بود ، چنان كه « آرنو پوبل » نخستين كسى بود كه در سال 1914 م آن را منتشر كرد و پس از آن كسانى ديگر نيز همين كار را كردند « 1 » ، اگر چه نبايد از خاطر برد كه ترجمهء « پوبل » در پژوهش محققان همواره اصل و مبنا بوده و هست . از نوع نوشتار قصه سومرى چنين بر مىآيد كه قدمت آن به حوالى عهد پادشاه شناخته شدهء بابل ، حمورابى ( 1728 - 1686 ق . م ) بر مىگردد ؛ نبايد فراموش كرد كه زمان پيدايى اين قصه شايد بسى ديرتر از اين زمان باشد . چرا كه در زمان نگارش آن لوح ، سومريان به طور مستقل وجود نداشته‌اند ، بلكه آنان در گذر زمان ، جذب قوم سامى شده بودند ، چنان كه حتى زبانشان نيز در آن زمان از زبان‌هاى مرده به شمار مىآيد ، با اينكه كاهنان و دبيران سامى هنوز ادبيات قديم و نصوص مقدّس محفوظ در دل متون ادبى را تدريس مىكردند و

--> ( 1 ) . Arno Poebel , in PBS , IV , PartI , P . 9 - 10 ; L . W . King , Legends of Babylon and Egypt in Relation to Hebrow tradition , 1914 ; S . N . Kramer , Sumerian Mythology , Philadelphia , 1944 , p . 97 - 98 ; ANET , p . 42 - 44 .