و يوشع بن نون و كالب بن يفنه جامه بر خود دريدند و مردم را بر اين كارشان سرزنش‌ها كردند ، و به گفتهء كسانى ، آنان نيز آن دو را سنگسار كردند و فتنه‌اى بزرگ و خطرى جدى پيش آوردند . « 1 » صابونى نيز در صفوة التفاسير مىگويد : اين سختى كه اسرائيليان به موسى گفتند : [ « تو و خدايت برويد و بجنگيد ، ما اينجا نشسته‌ايم » ] نشانگر اين است كه نافرمانى و بىادبى آنان تا حد و مرزى بوده است كه آشكارا به خدا و پيامبرش اهانت مىكرده و سخنان كفرآميز بر زبان مىآورده‌اند . « 2 » اما نسفى در تفسير خود ، ديدگاه ديگرى دارد و اين سخن كفرآميز آنان را به معنى ظاهر و آشكارش نمىگيرد و با گونه‌اى تأويل و توجيه مىگويد : اگر سخن آنان به همين معنى ظاهر مىبود ، بىگمان كفر بود و موسى پيكار با اينان را از پيكار با كنعانيان سزاوارتر مىدانست و آنان را به حال خود وانمىگذاشت و همين كه با آنان نجنگيد ، نشان مىدهد كه سخن آنان معنى ديگرى داشته است ، شايد به اين معنى بوده است كه تو براى جنگ برو و خدايت يارىات خواهد كرد ، يا شايد از « رب » در عبارت « انت و ربّك » ( - تو و ربّت ) نه رب به معنى خدا كه رب به معنى بزرگ‌تر را خواسته‌اند و مقصودشان از ربّ برادر بزرگ‌تر موسى ، هارون بوده است . « 3 » به هر روى هيچ كدام از اسرائيليان درخواست موسى را براى رفتن به كنعان نپذيرفتند جز برادرش هارون . از اين روى موسى از دست اين مردم تبه‌كار ترسو ، رو به خدا كرد و زبان به شكوه و گلايه گشود و گفت : « پرورگارا ! من جز خود و برادرم بر كسى دست ندارم ، پس ميان ما و اين مردم تبه‌كار جدايى بينداز » « 4 » ، و اين سخن موسى با خدا ، گونه‌اى پوزش‌خواهى است از سخنان ناروايى كه آن مردم گستاخ و تبه‌كار بر زبان مىآوردند ، و از اين كه مىگويد « جز بر خودم و برادرم دستى ندارم » ، برمىآيد كه گويا حتى به آن دو مرد - يوشع و كالب - نيز چنان كه بايد اعتماد نداشته است ، و از اينجاست كه تنها از برادرش ياد مىكند . و اين كه مىگويد : « ميان ما و آنان جدايى بينداز » ، گونه‌اى نفرين به آنان است ، چرا كه معنى آن اين است كه چنان

--> ( 1 ) . تفسير ابن كثير ، 3 / 68 - 73 . ( 2 ) . صفوة التفاسير ، 1 / 336 . ( 3 ) . تفسير نسفى ، 1 / 278 - 279 . ( 4 ) . « رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَ أَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ » ( سورهء مائده ، آيهء 25 ) . نيز بنگريد به : تفسير ابن كثير ، 3 / 73 ؛ تفسير المنار ، 6 / 276 - 277 ؛ تفسير طبرسى ، 6 / 68 - 69 ؛ تفسير الجواهر ، 3 / 154 .