از سوى ديگر ، آنچه دربارهء داستان فرعون با موسى ( ع ) و سركشىها ، خودسرىها ، كفرورزىها و خداستيزىها و به ويژه خود خداخوانى فرعون مىدانيم و در قرآن نيز مىخوانيم كه « همانا فرعون در آن سرزمين سركشى مىكند و بىگمان او [ در كفر و خودسرى ] اسراف و زياده‌روى مىنمايد » ، « همان كه فرعون در آن زمين سركشى كرد و مردم را گروه گروه ساخت ، برخى از آنان را به خوارى و بيچارگى گرفت ، پسرانشان را كشت و زنانشان را زنده خواست ، همانا كه او از تبهكاران بود » « 1 » . . . و همهء اين‌ها با آنچه از گذر تاريخ دربارهء « توت عنخ آمون » مىدانيم به هيچ روى جور درنمىآيد ، آن كودكى كه در هشت يا نه سالگى با نيرنگ كاهنان آمون بر تخت نشست ، بىآن كه خود كارى بكند يا بتواند بكند ؛ از اين روى دست كاهنان در كارهاى دينى و دنيايى مردم بازماند . و ديرى نيز نكشيد كه در نوجوانى و پيرامون بيست سالگى از دنيا رفت ؛ اگر چه دست سرنوشت براى اين فرعون ناكام چيزهايى رقم زده كه براى فرعونان بزرگ سزاوارتر مىنمايد ، و بزرگ است خداى نهان دانى كه آثار فرعونان بزرگى چون تحوتمس سوم و رامسس دوم را از ميان برده است ، اما آثار فرعون ناكامى را كه در تاريخ مصر نقش چندانى نداشته ، برجاى نهاده است ، چرا كه از پى كاوش‌هاى « هوارد كارتر » در چهارم نوامبر 1922 ( 1342 هجرى ) ، گور او با همهء آنچه در آن بوده ، در طيبهء غربى به دست آمده است . « 2 » چهارم : اين ديدگاه به هيچ روى نمىتواند پذيرفتنى باشد مگر اين كه موسى در روزگار اخناتون زيسته باشد و چنان كه جان ويلسون گفته است ، به هنگام سستىها و ناتوانىهايى كه در اواخر روزگار اخناتون و دو جانشين ناتوان او « لسمنخ كارع » و « توت عنخ آمون » پيش آمده بود ، فرصت را غنيمت شمرده باشد و با فريب دادن يكى از اين فرعونان توانسته باشد با گروه كوچكى از اسرائيليان - كه خود بيشترين اسرائيليان مصرنشين بوده‌اند - از مصر بيرون رود و به صحراى سينا بگريزد . « 3 » تازه اگر اين‌ها همه را بپذيريم ، باز اين پرسش‌هاى بىپاسخ پيش مىآيد كه چرا در روزگار « ستى » اول و « رامسس » دوم ، نامى از اسرائيليان به ميان نيامده است . با اين كه « ستى » اول چنان كه مشهور است نخستين كسى است كه پس از

--> ( 1 ) . در اين باره بنگريد به سوره‌هاى : زخرف ، آيهء 54 ؛ قصص ، آيات 4 ، 38 ؛ طه ، آيات 43 - 45 ؛ شعراء ، آيهء 29 ، نازعات ، آيات ، 22 - 26 . ( 2 ) . Howard Carter , The Tomb of Tut - Ankh - Amen , 3 vols , London , 1923 - 1933 . ( 3 ) . J . Wilson , The Calture of Ancient Egypt , 1963 , p . 256 .