پس از بيرون راندن هيكسوسيان ، و اين نشان مىدهد كه خروج بنى اسرائيل نمىتواند همان بيرون راندن هيكسوسيان باشد . ] 10 . تورات و قرآن هر دو زندگى اسرائيليان در مصر را سرشار از خوارى ، زارى ، بردگى و بيچارگى دانسته‌اند : در تورات مىخوانيم : « مصريان به ظلم و زور ، اسرائيليان را به بردگى و بيگارى گرفتند و با واداشتن آنان به گل‌كارى و خشت‌زنى و ديگر كارهاى سخت و توان‌فرسا ، زندگىشان را تلخ كردند ، و هر كارى از آنان خواستند همه از روى ظلم و زور بود » « 1 » و خواستهء مصريان از اين سخت‌گيرىها و زورگويىها - چنان كه جيمز فريزر مىگويد « 2 » - اين بوده است كه مىخواسته‌اند با واداشتن آنان به چنين كارهايى ، راه را بر افزون شدن آنان ببندند و كارى كنند كه آنان كم‌كم كاهش پذيرند و از ميان بروند ، و چون اين نقشه و نيرنگ كارساز نيفتاد ، فرعون نيرنگى ديگر زد و قابله‌هاى خود را فرمان داد تا پسر بچه‌هايى را كه زنان اسرائيلى مىزايند ، بىدرنگ بكشند و چون قابله‌ها گريختند و فرمان فرعون را به كار نبستند ، فرعون قوم خود را فرمان داد تا هر پسرى كه زاده شود ، به آب اندازند و تنها دختران را زنده گذارند . « 3 » از اين شيوهء ستمگرانهء فرعون در قرآن نيز اين گونه ياد شده است : « با ياد آوريد كه شما را از فرعونيان رهايى داديم ، [ همانان كه ] آزار و آسيب‌هايى سخت به شما مىچشاندند ، پسرانتان را مىكشتند و زنانتان را زنده مىخواستند ، و در اين‌ها براى شما از سوى پروردگارتان آزمونى بزرگ بود » . « 4 » و از اينجاست كه دوران آزاركشىهاى اسرائيليان در مصر ، شوم‌ترين خاطره‌اى شده كه در ذهنيت تاريخى آنان پايدار مانده است و از ديد آنان شوم‌ترين بلاها و سخت‌ترين رنج‌هاى همهء تاريخ آنان شمرده شده است ؛ تاريخ درازى كه از روزگار ابراهيم خليل تا روزگار هيتلر را فرا مىگيرد ، يعنى چهل سده ، از بيست سده پيش از ميلاد تا بيست سده پس از آن . با اين كه آنان در اين روزگاران آزارهاى سخت بسيارى ديده بودند ، آزارهايى چون اسيرى بابل ، اما

--> ( 1 ) . سفر خروج ، 1 : 13 - 14 ، 12 : 23 - 24 . ( 2 ) . جيمز فريزر ، الفلكلور فى عهد القديم ، قاهره ، 1974 م ، 5 ؛ نيز بنگريد به : سفر خروج ، 1 : 15 - 21 . ( 3 ) . سفر خروج ، 1 : 22 . ( 4 ) . « وَ إِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَ يَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَ فِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ » ( سورهء بقره ، آيهء 49 ) ؛ نيز : سورهء اعراف ، آيهء 141 ؛ سورهء قصص ، آيهء 4 .