كهنى در دست داشته‌اند و چه نداشته‌اند ، پاره‌اى از كاوش‌هاى باستان شناسى ، سخن آنان را دربارهء ساختن با آجر گواهى مىكند ، چرا كه « پترى » در كاوش‌هاى خود آجرهايى را يافته است كه در ساختن قبرها و پى و پايه‌هاى ساختمان‌هايى از روزگار رامسس دوم ، مرپنتاح و ستى دوم از سلسلهء نوزدهم ( 1308 - 1184 ق . م ) به كار رفته بوده‌اند ، اين آجرها در « نبيشه » و « دفنه » در نزديكىهاى « بىرامسس » ( - قنيتر ) ، پايتخت فرعون‌هاى ياد شده ، در شرق دلتا يافت شده‌اند . « پترى » خود در اين‌باره گفته است : آجر در مصر تا پيش از روزگار روميان بسيار كمياب بوده و اين سخنى است كه با سخن مفسران مسلمان كه آغاز پيدايى آجر پخته را روزگار فرعون موسى مىدانند . ناسازگار نيست ؛ و اين خود مىتواند نشانه و قرينهء قرآنى اطمينان بخشى باشد بر تعيين زمان بيرون رفتن بنى اسرائيل از مصر كه از آغاز آن همانا در روزگار سلسلهء نوزدهم بوده است . سلسله‌اى كه به گواهى يافته‌هاى باستان شناسانه و اشارهء قرآن ، آجر حرارت ديدهء پخته را در ساخت و سازها به كار مىبرده‌اند . « 1 » 3 . آيا فرعون خود را خدا مىدانسته است ؟ پيش از آن كه ماجراى موسى و فرعون را واگذاريم ، بجاست كه به ادعاى خدايى فرعون نگاهى بيفكنيم ، چيزى كه از محورهاى اصلى بگومگو ميان موسى و فرعون بود و به گمان ما كوبهء سنگينى بود كه همهء پل‌هاى نزديك شدن آن دو به يكديگر را فرو مىكوفت ؛ به ويژه كه در تاريخ پيامبران ، پيامبرى را نمىشناسيم كه به سوى كسى فرستاده شده باشد كه بر پايهء پندارى دروغين خود را خداى مردم خوانده باشد ، جز همين فرعون كه موسى را تهديد مىكند كه اگر جز او خدايى بگيرد ، او را كيفر كند : فرعون به موسى گفت اگر جز من خدايى بگزينى ، بىگمان تو را زندانى مىكنم » « 2 » و به ديگران نيز آشكارا مىگويد : « براى شما جز خودم خدايى نمىشناسم » . « 3 » و آن گاه كه موسى نشانه‌ها و معجزه‌هايى بر درستى دعوت خويش ، پيش روى

--> - به معنى خودسرى و ستمگرى را ساخته‌اند ( الكشاف ، 1 / 102 ؛ الدر المنثور ، 3 / 105 ؛ روح المعانى ؛ 1 / 253 ؛ تفسير ابى سعود 1 / 172 ) . ( 1 ) . احمد عبد الحميد يوسف ، همان ، 138 ؛ نيز : W . M . F . Petrie , Nbesheh and Defeneh , p . 91 - 81 , 74 . ( 2 ) . « قالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهَاً غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ » ( سورهء شعرا ، آيهء 29 ) . ( 3 ) . « ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي » ( سورهء قصص ، آيهء 38 ) .