رهگذر نكته‌هاى گذرايى كه بر برخى از ابعاد پرورش فكرى و ادبى او پرتو افكنده آگاهى بسيارى فرارويمان نهاده است . براى نمونه ، او از معلم ادبى خويش ياد مىكند كه شعر و زبان را به وى آموخته است . « 1 » ثعالبى ، همچنين ، به روابط خود با دوستان اديب يا دولتمرد خويش اعم از اميران و وزيران اشاره كرده است . ترديدى نيست كه شخصيت‌هاى سياسى و فرهنگىاى كه ثعالبى با آن‌ها پيوند داشت بر زندگى و ادبيات او اثرى فراوان نهادند . اين تأثير فراتر از آن چيزى است كه ممكن است دربارهء اديبان و انديشمندان كهن ما گفته شود كه در طلب رزق و روزى و هديه ، به شاهان و اميران درمىپيوستند . او مرز اين پيوندهاى رايج را با برقرارى رابطهء عاطفى با آنان درنورديد ، چندان‌كه در گزارش ديدارهاى ايشان گاه با شگفتى سخن مىگويد و آنان نيز مراتب دوستى و خرسندى خود را از او دريغ نمىكنند ؛ چه ، بيشتر آن اميران و شاهانى كه ثعالبى با آنان پيوندى داشت اگر واقعا از شاعران و اديبان نبودند دست‌كم از دانش و فرهنگ بهره داشتند و در كمين يافتن خبرهاى كمياب تاريخ يا تبادل اشعار بودند و شاعران و اديبان را دربر خود گرد مىآوردند ، نه فقط بدان هدف كه رقابت سياسى را جامهء عمل پوشانند ، بلكه از آن روى كه بيشتر آنان واقعا دلدادهء دانش و ادب بودند . به همين دليل مشاهده مىكنيم كه ستايش مبالغه‌آميز ثعالبى از اين شخصيت‌ها ستايشى است همگن با آنچه اين مجالس بدان مىآكند : از توشه‌هاى حاصل از شب‌نشينىها تا دستامدهاى مجالس ادبى شوق‌انگيزى كه اديبان آن روزگار و كسانى چون ابو الفتح بستى ، ابو بكر خوارزمى ، بديع الزمان همدانى و كسانى از اين دست را در خود جاى مىداد . « 2 »

--> ( 1 ) . بنگريد به : اللطف و اللطائف ( قاهره ، 1324 ق . / 1906 م . ) ، ص 29 . البته در اين‌جا پژوهشگران در تعيين مصداق خبرى كه در كتاب آمده است اختلاف دارند ؛ چه ، ثعالبى ابياتى را كه آورده دربارهء معلم مكتبخانه‌ها بوده كه با جان و روان ثعالبى درآميخته و ثعالبى نيز با بزرگداشت منزلت وى درباره‌اش اشعارى گفته است . استاد هلال ناجى بدين گراييده كه ثعالبى از خانواده‌اى تهيدست يا حتى متوسط نبوده ، بلكه از خانواده‌اى ثروتمند بوده كه براى تربيت فرزند خود عبد الملك معلمى ويژه به خدمت گرفته است . اين در حالى است كه ديگرانى عقيده دارند او از خانواده‌اى نادار بود و بدى اوضاع او را بدان واداشت كه به مكتبخانه‌هاى نيشابور برود و در آن‌ها دانش بيندوزد . بنگريد به : دراسة توثيقية ، ص 241 - ت . ( 2 ) . بنگريد به : « مصادر الثعالبى فى كتابه يتيمة الدهر » ، مجلة المجمع العلمى العراقى ، بغداد ، 1981 م . شماره 14 ، دوره 32 - ت .