آنكه جسماني در نفسانى اثر كند ، د ) آنكه در جسماني ، جسماني اثر كند . اقسام وحى و كرامات و آيات و معجزات و الهامات و منامات و أنواع سحر و چشم زخم و أنواع نيرنجات و طلسمات از اين بيرون نبود . چه وحى و كرامات از تأثير قوهء نفسانى باشد در نفسانى ، از آن روى كه دانسته آمد كه حقيقت آن القاى امورى است عقلي به ذات آن نفس كه مستعد بود مر اين القا را به فرمان ايزد و اذن أو . و آيات و معجزات يا از تأثير نفسانى بود اندر نفسانى ، يا از تأثير نفسانى اندر جسماني . چه دو قسم از آيات و معجزات از قبيل تأثير نفسانى بود در نفسانى ، و يك قسم از مقولهء تأثير نفسانى بود اندر جسماني ، از آن جهت كه وجود بعضى از معجزات بدان گونه است كه به عضلهء علم و دانش باز بسته است و مستعد را بىرنج و مقاسات و تعليم و استفاده حاصل آيد . و صور موجودات ، از مبدأ المبادى گرفته تا مواد اجسام و از آنجا تا أعلى نهايت مراتب انسان كه عقل مستفاد است ، در آيينهء ضمير أو جلوه كند چنان كه پيامبر ما - صلى اللّه عليه و آله و سلم - فرمود : أوتيت جوامع الكلم . و ايزد أو را گفت : وَ عَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ « 1 » . هر چند به ظاهر امى بود و از كسى هيچ فرا نگرفته بود ، و ايزد - جل جلاله - اين نفس را گفت : يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ « 2 » . از آن روى كه قوهء نفس گوگرد را ماند كه بيكبار از آتش فروغ گيرد و به آتش مستحيل گردد . و آتش عقل فعال را ماند كه همهء كاينات به قدر استعداد از أو فروغ گيرند . و نبى كامل و حكيم فاضل زرادشت در كتاب زند گويد كه « گيتى يكى است و به بنياد دو . و مينوى جهانى است روشن و پاكيزه كه روشنى فراگيتى دهد . و گيتى جهانى است تاريك و سياه كه از گردش و جنبش پديدار بود . و خره « 3 » ، روشنايى است كه از مينو فرا روان پاكان برسد ، و روان بدان درخشنده گردد و از خور تابنده‌تر شود ، و بخشنده و آفرينندهء

--> ( 1 ) - نساء 4 / 113 : وَ عَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ . ( 2 ) - نور 24 / 35 . ( 3 ) - خره ، نور و پرتوى كه از جانب خداوند بر خلق فائض مىگردد .