بخشهاى پايانى بخشهاى پايانى رسالهء حاضر عبارتند از يك خاتمه ، يك تتمّه ويك تكمله ؛ كه مجموعا كمي بيش از يك سوم اين رساله را تشكيل مىدهند . در تكملهء كوتاه رساله به يك مطلب فرعى دربارهء غايت حركت أفلاك پرداخته ، پس از بيان ونقد نظريّهء قدما ديدگاه خود را بعنوان يافته‌اى نو وبر أساس فرضيّهء حركت جوهري عرضه مىدارد : أفلاك نيز همانند موجودات عالم عناصر در مسير پويايى ذاتي خود وبراي رسيدن به صورت مفارق محض ، هر لحظه به زيور جوهري جديد وكمالى تازه آراسته مىشوند كه در لحظات قبل وبعد پيراسته از آنند . امّا دو بخش پيش از آن را صدر المتألّهين به نقل گفته‌هاى نخستين فيلسوفان وتحليل آنها در جهت تأييد نظريّهء خويش اختصاص داده است « 1 » ؛ واين نكته را بار ديگر يادآور مىشود كه همهء آن بزرگان دربارهء حدوث عالم اتّفاق نظر داشته‌اند ، ونظريّهء قدم عالم ، پس از آنان به اين دليل پديدار گشت كه حكمت را از مسيرش منحرف ساختند ، از سيرت آن فرزانگان كناره گرفته در گفتارشان انديشهء كافى روا نداشتند تا مرادشان را دريابند : « وإنّما نشأ القول بقدم العالم بعدهم لأجل تحريف الحكمة والعدول عن سيرتهم وقلّة التّدبّر في كلامهم وقصور الفهم عن نيل مرامهم » . « 2 » وى ابتدأ در خاتمهء رساله ، پس از بيان اينكه منشأ نشر ورواج حكمت ، پيامبران الهى بودند ، نه روميان ويونانيان ؛ از هشت فيلسوف كه آنها را استوانه‌هاى حكمت باستان مىخواند نام مىبرد ، وبر اين باور است كه اينان همگى نور حكمت را از

--> ( 1 ) در بيان نقل قولها ، بنظر مىآيد كه ملّا صدرا بيشترين استفاده را از كتاب الملل والنّحل شهرستانى برده است . ( رك : همين رساله ، ص 152 ، پ 4 . ) ( 2 ) همين رساله ، ص 157 .