مىتوان حدس زد كه صدرا با تأمّل در آراء فيلسوفان نخستين كه به تغيّر وحركت أجسام بعنوان اصليترين مسأله نظر داشتند ، وكشاندن اين تغيّر وحركت به ذات وجوهر أشياء ، تمايل پيدا كرده است تا مسألهء تغيّر را با مسألهء حدوث يگانه سازد . وى با اين كار ، صورت مسألهء حدوث را با تعويض موضوع آن دگرگون مىكند ، تا تصوير تازه‌اى از حدوث عالم بدست دهد . امّا حتّى با پذيرش اين تصوير جديد صدرايى ، هنوز جاى پرسش از حدوث عالم - هر چند در چهره‌اى ديگر - باقي است ؛ وآن اينكه آيا اين تغيّرها وحدوثهاى جوهري وبيقراريها وناآراميهاى ذاتي سرآغازى دارد يا نه . وهيچ لزومى هم ندارد كه اين آغاز را در زماني - حقيقي يا موهوم - فرض كنيم ، تا به مشكلات نظريّات متكلّمان گرفتار آييم ؛ زيرا مىتوان تصوّر كرد - هر چند بسختى - كه اين تغيّرات نقطهء آغازى غير زماني داشته وحقيقت قبل از آن بر ما مجهول باشد . « 1 »

--> ( 1 ) جالب است بدانيم كه در نظريّهء انفجار بزرگ ( big bang ) ، كه در كيهانشناسى كنونى موجّه‌ترين نظريه است ، اين نكتهء اساسى - والبتّه سخت‌ياب - مطرح است كه آغاز انفجار در زمان نبوده است ، بلكه اندازهء زمان وفضا در نقطهء آغاز به صفر مىرسد ؛ ودر واقع ، زمان وفضا محصول انفجار بزرگ هستند نه مقدّم بر آن . البتّه دربارهء جوانب اين نظريّه ومحتواى آن ، تحليل وتفسيرهاى متعدّد وگوناگونى صورت پذيرفته ، واهمّيّت آن از منظر الهيّاتى وكلامي وهمخوانى آن با نظريّهء « آفرينش از هيچ » ( Creatio ex nihilo ) ، همچنان مورد بحث وپرسش است . براي نمونه ، رك : - Barbour , Ian g . , Religion in An Age of Science , New York , HarperCollins Publishers , 153 - 125 . p ، 1990 . - Russell , R . J . " T - O : Is it Theologically Significant ? " , ecneicS dna noigileR : ni Edited by W . Mark Richardson and Wesley J . wildman , New York London , Routledge , 224 - 201 . p ، 1996 .