نهايت كار وسير فكرى أو بدين ترتيب ، صدرا كه در آغاز كار ، خود را أكثر سرگرم بحثهاى فلسفي كرده ، به تفكّرات علمي وتأمّلات فلسفي مىپرداخت وعقل وبرهان را طريق وصول به حقيقت مىانگاشت ، در نهايت صوفيى صافي ، عارفي روشن ضمير ، عاشقى صادق وخلاصه فرزانه‌اى جامع ببار آمد ، كه هم تبحّر در بحث وبرهان داشت وهم توغّل در ذوق وعرفان . همانگونه كه به تشريح مسائل غامض فلسفي وآراى فيلسوفان اشتغال مىداشت ، به تبيين حقايق عرفانى ومقاصد عالي عارفان وصوفيان هم همّت گماشت وحتّى عقايد وأقوال عارفان را با ذوق وشوق وآب وتاب بيشترى بيان داشت . زيرا أو عقل را در شناخت حقايق هرگز كافى نشناخت . قياس متفلسفان را عقيم ، راهشان را ناراست وگفتارشان را فتنه وگمراه‌كننده تشخيص داد « 1 » ؛ ومعرفت حاصل از كشف وشهود را بر علم حاصل از بحث واستدلال بدين صورت ترجيح نهاد كه دومى همچون علم كسى است كه شيرينى را بوصف ديگران مىداند واوّلى همچون معرفت كسى كه آن را بذوق درمىيابد ، كه مسلّما اوّلى محكمتر واستوارتر از دومى است . وقوعش نيز ممتنع نيست ، كه براي أنبياء ، أوصياء ، أولياء وعرفا واقع شده است . « 2 » صدرا در كتابها ورسالاتش بكرّات ومرّات بدين مهم تصريح كرده است ، كه اگر بخواهيم به ذكر شواهد وارائه اسناد بپردازيم ، سخن بدرازا خواهد كشيد ورساله‌اى جداگانه پديد خواهد آمد . براي نمونه در مفاتيح الغيب به صراحت نوشت : « إنّ كثيرا من المنتسبين إلى العلم ينكرون العلم الغيبي اللّدنّي الّذي يعتمد عليه السّلاك والعرفاء وهو أقوى وأحكم من سائر العلوم ، قائلين : ما معنى العلم إلّا الذي يحصل من تعلّم أو

--> ( 1 ) ر . ك : الأسفار الأربعة ، ج 1 ، ص 12 . ( 2 ) ر . ك : مقدمهء الأسفار الأربعة ، ( طبع دوم ) به قلم أستاذ محمد رضا مظفّر ، ص « ح » .