تحت اين عناوين در آثار شيخ الرّئيس ديده نمىشود . اگر چه از بعضي مواضع كلمات وى مىتوان نظر أو را درباره اين مسائل نيز استنباط كرد . در اين مورد در بخش نقد وبررسى اعتراضهاى امام فخر رازي بر قاعده « الحقّ ماهيّته إنيّته » بيشتر گفتگو خواهيم كرد . امّا مهمترين مسأله در هستىشناسى ابن سينا كه با مبحث خداشناسى أو رابطه تنگاتنگ داشته وبه منزله مدخل وزيربناى آن به حساب مىآيد تقسيم موجود به « واجب الوجود بالذّات » و « ممكن الوجود بالذّات » است . « 1 » أو در اين باره چنين مىگويد : « هر موجودى را اگر به خودى خود وبدون توجّه به غير آن ، مورد توجّه قرار دهى ، يا چنان است كه وجود براي آن في نفسه واجب است يا واجب نيست . اگر واجب است پس أو به خودى خود حقّ ، ووجودش از خودش واجب ، وقيّوم ( يعنى قائم به خود وبرپا دارنده غير خود ) است . امّا اگر واجب نيست ، نمىتوان گفت كه آن به خودى خود ممتنع است پس از آن كه موجود فرض شده است ، بلكه اگر به اعتبار ذاتش شرطي همراه آن شود مانند شرط نبود علّتش ممتنع مىگردد ، يا مانند شرط وجود علّتش كه آنگاه واجب مىشود . امّا اگر هيچ شرطي همراه آن نشود ، نه تحقّق علّت ونه عدم آن ، آنگاه امر سوّمى براي آن باقي مىماند كه امكان است . وبنابر اين نظر به ذاتش چيزى است كه وجود نه براي آن واجب است ونه ممتنع . پس هر موجودى يا واجب الوجود بالذّات است ويا ممكن الوجود بالذّات . » « 2 » أو سپس درباره نيازمندى هر ممكن الوجودي به علّت ايجادى مىگويد : « هر موجودى كه حقّ آن به خودى خود امكان است از خودش موجود نمىشود ، زيرا وجودش از آن جهت كه ممكن است بر عدمش برترى ندارد ، امّا اگر يكى از آن دو برترى يابد به سبب حضور يا غيبت چيز ديگرى است . پس هستى هر ممكنى از ديگرى مىآيد . » « 3 » امّا خداشناسى ابن سينا چنانكه گفتيم مبتنى بر هستىشناسى اوست . أو پس از تقسيم موجود به دو قسم بنيادين واجب وممكن ، واثبات نيازمندى ممكن به علّت از راه ابطال دور وتسلسل ، خداوند متعال را به عنوان « واجب الوجود بالذّات » اثبات مىكند . « 4 » أو سپس همين « واجب الوجود بالذّات » بودن خداوند

--> ( 1 ) - تقسيم موجود به واجب وممكن قبل از ابن سينا در آثار فارابى ديده مىشود ، وشايد أو اوّلين كسى باشد كه اين تقسيم را به كار برده است . ( ر . ك : فارابى ، « عيون المسائل » ؛ قاهره 1328 ه ؛ ص 5 ) . ( 2 ) - همين كتاب ؛ ص 344 . ( 3 ) - همين كتاب ؛ ص 345 . ( 4 ) - همين كتاب ؛ ص 351 - 344 .