شيخ الرّئيس در مبسوطترين اثر فلسفي خود يعنى « شفاء » ؛ كه قصد همراهى با حكماء مشّاء را داشته وخود را ملزم كرده تا حدّ امكان جانب عقايد شريكان در صناعت را رعايت كرده واز مخالفت با ايشان بپرهيزد « 1 » ، در تأليف اين كتاب تا حدّ زيادى از طريق أرسطو پيروى كرده است ، به گونه‌اى كه مىتوان بخش منطق « شفاء » را شرحي بر ارغنون أرسطو دانست . أو در اين كتاب رسائل نه گانه فوق را به ترتيب در نه فنّ قرار داده ، وچنانكه خود أو در مقدّمهء آن گفته است در ترتيب مطالب از ترتيب كتابهاى صاحب منطق ( يعنى أرسطو ) پيروى كرده است « 2 » . امّا در عين حال پيروى أو هرگز مقلّدانه نبوده كه فقط به شرح وتفسير كلام أرسطو اكتفا كند ، بلكه چنانچه خود أو تصريح فرموده : هيچ مطلب قابل توجّه‌اى در آثار پيشينيان يافت نمىشد مگر آنكه آن را در اين كتاب گرد آورده ، احكام ومطالبى كه در كتب قدما در جايگاه شايسته خود قرار نداشته به جايگاه شايسته‌اش انتقال داده ، اگر در مطالب گذشتگان خلل ونقصانى ديده با فكر ونظر خود بر آنها افزوده وتكميل كرده ، وبالآخرة اگر عادت منطقيان بر آن بوده كه مبادى منطق را با گفتگو از موضوعات بىارتباط با اين علم ، كه مىبايست از آنها در فلسفه أولى بحث شود به درازا بكشانند ، گفتگوى از آنها را تا فلسفه أولى به تأخير انداخته است « 3 » ، وبه اين ترتيب أو عالىترين سهم را در تنظيم ، تبيين ، وتكميل منطق وفلسفه ارسطوئى داشته است . ابن سينا در آخرين اثر مبسوط فلسفي خود يعنى « الإشارات والتنبيهات » پا را از اين حدّ هم فراتر نهاده واز متابعت فلاسفهء مشّاء بيشتر فاصله گرفته ومطالب را آنگونه كه خود بهتر مىپسنديده تنظيم كرده است . ابداعات ونوآوريهاى أو در بخش فلسفهء الهى به حدّى چشمگير وقابل توجّه است كه مىتوان حكم كرد أو تحت تأثير جهان بيني اسلامى فلسفهء ارسطوئى را در اين بخش كمال مطلوب نيافته ودر صدد تأسيس نظام فلسفي جديدى بوده است . ( درباره مشرب فلسفي ابن سينا در مقدّمهء بخش حكمت سخن گفته‌ايم . ) امّا در بخش منطق ، أصول وقواعدى كه حكيم يوناني تأسيس كرده آنچنان محكم واستوار بوده كه همهء دانشمندان بعد از أو تا به امروز ، نه از باب تقليد صرف كه از جهت اتقان وجامعيّت ، در آن به ديدهء احترام وخضوع نگاه كرده‌اند وچنانكه از قول ابن سينا نقل كرديم : بعد از أرسطو كسى پيدا نشده است كه

--> ( 1 ) - « شفاء » ، منطق ، مدخل ؛ مصر 1952 م . ؛ ص 10 . ( 2 ) - عبارت ابن سينا اين است : « ولمّا افتتحت هذا الكتاب ابتدأت بالمنطق ، وتحريت أن أحاذى به ترتيب كتب صاحب المنطق ، وأوردت في ذلك من الأسرار واللطائف ما تخلو عنه الكتب الموجودة » . ( مدخل ، ص 11 ) . ( 3 ) - « شفاء » ؛ منطق ؛ مدخل ؛ ص 10 .