فخر الدين الرازي
مقدمه 53
منطق الملخص
تضمن والتزام مستلزم دلالت مطابقي است ؛ اما دلالت مطابقي مستلزم هيچ يك از آن دو نيست وبين تضمن والتزام نيز تلازمى وجود ندارد . اين نظريه مشهور ومورد وفاق آنان است . به تعبير حكيم سبزوارى در اللئالي المنتظمه : واستلزما الأولى بلاعكس كما * بينهما بالذات لا تلازما فخر رازي در اينجا ديدگاه خاصي دارد . وى معتقد است دلالت مطابقي نيز مستلزم دلالت التزام است . يعنى همانگونه كه التزام بدون مطابقت يافت نمىشود ، مطابقت نيز بدون التزام نيست . دليل وى آن است كه هر امرى وماهيتى داراى لوازمى است ، حداقل اين لازم را داراست كه اين شئ است وغير آن نيست ( الملخص ) ودر انارات گويد : هيچ ماهيتى فاقد لازم نيست هر چند كه لازم سلبى باشد ( ص 19 ) . منطقدانان متأخر ديدگاه فخر رازي را مورد نقد قرار دادهاند . انتقاد نخست اين است كه اگر هر ماهيتى داراى لازمى باشد ، به گونهاى كه از تصور ماهيت ، تصور لازم ، واجب باشد ، در اين صورت از تصور هر ماهيتى تصور أمور غير متناهي لازم مىآيد ؛ زيرا لازم ماهيت خود لازمى دارد واين سلسله لوازم را حدى نيست . كاتبى گويد : اين انتقاد ضعيف است ؛ زيرا جايز است ، سلسله لوازم به لازمى منتهى شود كه لازم آن برخى از ملزومات باشد ( به مرتبهء واحد ويا به مراتب ) ؛ چرا كه تحقق ملازمهء ذهني از هر دو جانب محال نيست ، به گونهاى كه الف وب ذهنا لازم وملزوم يكديگر باشند ، مانند متضايفين ( المنصص ، ج 1 ، ص 37 ) . وى در پاسخ به فخر رازي در واقع جواب استادش ابهرى را - بدون ارجاع