اوست كز نور ظهورش مىنمايد اين وآن * وآنچه مىپنداريش عالم بجز پندار نيست ووقتي جبر متصوّر نبود ، اختيار نيز معنى نخواهد داشت . چه اختيار در زمينه‌اى معنا خواهد داشت كه جبر امكان‌پذير باشد ودر عين حال واقع نشده باشد . 5 . ميرداماد در رسالهء الإيقاظات به طور مبسوط پيرامون خلق افعال - مسئلهء جبر واختيار - وشبهاتى كه حول آن مطرح شده بحث كرده است . أو طولى بودن علل ومجموعهء فاعل‌ها وقاعدهء « نه جبر ونه تفويض » را به گونهء ديگر تقرير كرده . اجمال آن اينكه : هر فعلى يك فاعل مباشر تامّ دارد ويك جاعل . فاعل مباشر جزء أخير علّت تامّهء فعل ومصداق حقيقي ، عرفى ولغوى فاعل بالاختيار است ، امّا جاعل تامّ بالاختيار نيست . جاعل موجودى است كه وجود وتمامى شؤون وجودي يك پديده را آن به آن افاضه مىكند . جاعل تامّ حقيقي منحصر در ذات بارى است . اوست كه پيوسته وجود أسباب ، علل ، شرايط ومقدّمات فعل را افاضه وجعل مىكند ، وهماره در مقام خلق وآفرينش است : كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ « 1 » چه همان گونه كه در جاى خود به اثبات رسيده است ، ممكنات افزون بر حدوث در بقا نيز نيازمند به علّت تامّه وجاعل خويش‌اند . بنا بر اين هيچ تهافتى ميان اراده واختيار آدمي وخالق هستى نيست . چه آدمي فاعل افعال اختياري وحقّ تعالى جاعل آن است ؛ از سويى فاعل در طول جاعل است ودر هر آن نيازمند به جاعل . 6 . تصويرى كه صدراى شيرازي از علّيت وتوحيد افعالى ارائه كرد ، چيزى فراتر از انديشهء متكلّمان شيعي وتا حدودي نزديك به ديدگاه عرفا ومباني ميرداماد ومؤيّد به ادلّهء نقلي است . أو معتقد بود كه تمامى علّتها وفاعلها عين ربط به واجب تعالى بوده وهيچ نحوه استقلالي ندارند : « لا مؤثّر في الوجود إلّا اللّه » . افاضهء وجود منحصر در ذات بارى است وديگر علّتها از مجارى وواسطه‌هاى فيض اويند . اين گونه نيست كه تنها

--> ( 1 ) . رحمن / 29 .