عالم تكوين وإفاضات تكويني به وقوع مىپيوندد بداء ناميده مىشود . گويا « نسخ » بداء تشريعي و « بداء » همان نسخ تكويني است . » « 1 » بىشكّ رسالهء نبراس الضياء از عميق‌ترين وگرانبهاترين آثاري است كه از صدر اسلام تا كنون پيرامون مسئلهء بداء به رشته تحرير درآمده است . خواننده با مطالعهء اين كتاب سوار بر مركب راهوار انديشه‌هاى نويسندهء تواناى آن به عمق بحثهاى روايى وعقلي ونزاعهاى پر دامنهء متكلّمان وحكما رهنمون مىشود ودر پرتوى براهين به كار رفتهء در آن به قول حقّ دست مىيازد . ج . مسئلهء جبر واختيار : بديهي است كه هر فعل اختياري ، فاعلى دارد كه از روى اراده واختيار آن را انجام مىدهد ؛ ومحال است كه يك فعل اختياري از دو فاعل سر زند . حال سؤال اين است كه آيا افعال اختياري انسان معلول خود اوست وآدمي اعمال اختياري را به ارادهء خويش انجام مىدهد يا در افعال خويش از اختيار برخوردار نيست وآن گونه عمل مىكند كه از قبل براي أو تعيين شده وخالق هستى اراده كرده ، وبه اصطلاح مجبور است ؟ اين پرسش كه از آن با عنوان « مسئلهء جبر واختيار » ياد مىشود ، از بغرنج‌ترين مسائلي است كه از ديرباز فكر وانديشهء آدمي را به خود مشغول كرده است . از اين رو افزون بر متكلّمان وفيلسوفان الهى كه با رويكرد ديني به بحث در پيرامون آن پرداخته‌اند ، انديشمندان وفيلسوفان حقيقت‌جوى ديگر نيز به انگيزهء كشف حقيقت وارضاى كششهاى درونى وفطرى خويش به گونه‌اى ديگر بدان توجّه نموده ودر صدد تحليل وبررسى آن برآمده‌اند . در ميان مجموعهء پاسخها وراه حلّها وتقريرهايى كه انديشمندان مسلمان به اين پرسش بنيادين داده‌اند ، شش رهيافت عمده وجود دارد : 1 . گمانهء متكلّمان اشعرى اين بود كه اختيار با علم ، فاعليت وعلّيت تامّهء الهى ، وقضا وقدر تهافت دارد . از اين رو آدمي را مجبور انگاشتند .

--> ( 1 ) . نبراس الضياء ، صص 55 - 56 .