عمر الخيام النيشابوري ( مترجم : قاسم انصاري )
31
رسالة جواباً لثلاث رسائل ( دورساله فلسفى )
ده مال - سيزده ونيم ضلع + پنج عدد + مكعب عبّاس اقبال آشتيانى ، ضمن مقالتي كه در امر داد ماه سال 1310 خورشيدى ( ربيع الاوّل سال 1350 هجرى قمري ) در شمارهء 8 دورهء اوّل ماهنامهء شرق ( تهران ) انتشار داد ، تكّهيى از « رسالة في قسمت ربع الدائرة » را - كه پيشتر گذشت - اين چنين به فارسي ترجمه كرد : مسألهيى كه رياضيّون معاصر عضد الدّوله « از حلّ آن عاجز آمدند ، اين بود كه : عدد ده را چنان به دو جزء تقسيم كنيد كه مجموع مربّع آن دو جزء با خارج قسمت جزء بزرگتر بر جزء كوچكتر معادل 72 شود . حلّ اين مسأله به معادلهيى منجر مىشود كه مجهول درجهء اوّل با مجهول درجهء سوم و [ مجهول درجهء ] دوم وعدد معلوم برابر ميگردد . . . » . واين عبارت بدان معنى است كه : مجهول درجهء اوّل - عدد معلوم + مجهول درجهء دوم + مجهول درجهء سوم وحال آنكه متن نوشتهء خيّامى هست : « أموال ( مجهول درجهء دوم ) يعدل ( برابر مىشود با ) مكعبا ( مجهول درجهء سوم ) وجذورا ( مجهول درجهء اوّل ) واعدادا » . يعنى ( 7 * مجهول درجهء دوم - عدد معلوم + مجهول درجهء اوّل + مجهول درجهء سوم براي آنكه معادلهء جبري موضوع اين مقال مطابق ترجمهء عبّاس اقبال آشتيانى شود ، لازم ميآيد كه در رابطهء ( 7 * جملهء را از سمت راست معادله به سمت چپ ، وجملهء را از سمت چپ معادله به سمت راست آن انتقال دهيم : ( 7 * 8 * وتبلور اين صورت معادله ( صرف نظر از عدم مطابقت آن با نوشتهء خيّامى )