شمس الدين الشهرزوري
مقدمه 52
رسائل الشجرة الإلهية في علوم الحقائق الربانية
لامسه ، ذائقه ، شامّه وسامعه ، صوت ، أصوات أفلاك ومباحث روحاني متعلق به آن وصدى به تفصيل مورد بحث واقع شده است . باصره ومباحث متعلق به آن در بخش مبصرات وابصار وشعاع واستدلالها وديدگاههاى موافقان ومخالفان ونظر مورد قبول شهرزورى به تفصيل در اين فصل آمده است و « خاتمهء » فصل در باب صور در آيينه است . فصل دوم ، در حواس باطني قواى باطني كه در اين فصل از آنها بحث شده است عبارتاند از : 1 - قوهء حسّ مشترك ، دلائل مشائيان براي اثبات آن ، نقد نظر آنان وسرانجام ردّ اين قوه . 2 - قوهء خيال يا مصوّره ، ذكر وجوهى كه بر تغاير خيال وحسّ مشترك دلالت مىكند وردّ آنها . 3 - قوهء واهمه . 4 - قوهء متخيّله يا متصرّفه . 5 - قوهء حافظه يا ذاكره . شهرزورى سپس مىگويد گرچه بر مبناى نظر قوم ، قواى باطني پنج قسم است ، امّا بر مبناى متألّهان ، اين قوا به يك قوه برمىگردند ، گرچه هر يك به حسب اعتبارات وآلات به اسمى خوانده مىشود . پس از اين مبحث ، نظر اطبّا كه قوا را سه قسم مىدانند ، يعنى خيال وفكر وذكر ، تشريح شده است . علاوة بر اين قواى مدركه ، قواى محرّكه نيز كه به « باعثى » و « فاعلى » تقسيم شده ، مورد بحث قرار گرفته است . قوهء محرّكهء باعثى همان قوهء شوقيه است كه قواى شهوانيه وغضبيه از اقسام آن است وقوهء محرّكهء فاعلى در اعصاب وعضلات پراكنده است وتعداد آن 527 عدد به تعداد عضلات است . به نظر شهرزورى ، قواى محرّكه ومدركه ، همه جسمانىاند وافعال آنها به مدد أجسام تحقّق مىيابد . خواب وبيدارى وبازگشت ظاهر به باطن واقسام آن ، آخرين مباحث اين فصل است .