2 - فارابى ( 258 - 339 ) حكيم أبو نصر فارابى در اين باب بيش از ساير پيشينيان كوشش كرده است وثمرهء تلاش موفّق أو را در كتاب مستقل احصاء العلوم « 1 » به روشنى مىتوان ديد . فارابى در اين كتاب ، علوم را به شش قسم كلى ، وهر كدام را نيز به اقسامى تقسيم كرده است : 1 - علم زبان كه خود داراى هفت قسم است . 2 - علم منطق كه به هشت قسم منقسم شده است . 3 - علم تعاليم ( رياضيات ) كه هفت قسم است . 4 - علم طبيعي كه داراى هشت قسم است . 5 - علم الهى كه به سه قسم تقسيم شده است . 6 - علم مدنى كه به دو قسم فقه وكلام تقسيم شده است . البتة فارابى در كتاب التنبيه على سبيل السعادة « 2 » علوم را به نظري وعملي ونظري را به سه قسم رياضى وطبيعي والهى ، وعملي را به دو قسم اخلاق وسياست تقسيم كرده است . وچنين برمىآيد كه دسته‌بندى سابق أو بر اين تقسيم استوار است . از اين تقسيم برمىآيد كه متعلق علم ، يعنى موجودات ، مبناى تقسيم فارابى است ، به اين معنى كه : علمي كه بحث مىكند از موجوداتى كه خارج از ارادهء انسان است وغايت آن فقط شناخت است علم نظري است . علمي كه بحث مىكند از آنچه كه در اختيار انسان است وغايت آن شناخت براي عمل است علم عملي است . 3 - اخوان الصفاء ( قرن چهارم هجرى )

--> ( 1 ) . احصاء العلوم ، ترجمهء حسين خديو جم ، بنياد فرهنگ إيران ، تهران ، 1348 . ( 2 ) . التنبيه على سبيل السعادة ، صص 20 - 22 ، حيدرآباد دكن ، 1346 ق .