ومبسوطي وضع فرمود ( طالبان تفصيل بيشتر در اين خصوص به كتب اخبار وفقه در مباحث ولاء وعتق مراجعه فرمايند ( في المثل كافى شريف جلد ششم وملاذ الأخيار جلد سيزدهم - وكنز العمّال جلد دهم ) . پس از آنكه فتوحات اسلامى آغاز شد ، وممالك شرقي وغربى يكى پس از ديگرى به ديانت اسلام مشرّف مىشدند ، عدد موالى بسيار افزايش يافت ؛ زيرا قطع نظر از ايجاد بعضي از علائق مذكوره در فوق نسبت بعدّه‌اى ، علائق وروابط ديگرى از قبيل دوستى - ازدواج - خدمت در دستگاه حكومتى وديواني اسلام جلب حمايت وكسب قدرت از طريق فاتحان وامراء لشكر - تعاهد وهم پيمانى براي انجام أمور عمرانى واقتصادى منطقهء خاص وأمثال اين روابط ، بسيارى از مسلمين غير عرب وخاصّه ايرانيان نيز از طريق « ولاء » به همان قبيله‌اى كه دوست يا قوم وخويش سببي يا كارفرما يا فرمانده لشكر يا هم پيمان آنان منسوب بآن قبيله بود ، بهمان قبيله وابسته ومنسوب مىشدند ولى جزء موالى بشمار مىآمدند ، واينان واعقابشان در أواخر قرن أول وتا أواسط قرن دوم ( يعنى تا پايان فتوحات عمدهء اسلامى در إيران وهند وشمال افريقا وممالك تحت سيطرهء روميان ) كه در اين زمان ديگر بسيارى از علل وعوامل « ولاء » منتفى شده بود ، قشر عظيم وانبوهى از جامعهء فعّال اسلامى را همين موالى تشكيل مىدادند . از بزرگان اسلام ومشاهير از تابعين وفقها ومحدّثين وعلما وشعرا وامرا چون حسن بصرى ، وعكرمة ، ونافع ، وعطاء بن أبي رباح ، وشعبة بن حجّاج ، وصالح بن كيسان ، وحميد الطويل ، وأعمش ، وأبو حنيفة ، وابن جريج ، ومحمّد بن إسحاق ، ومحمّد بن عمر واقدى ، ومدائنى ، وأبو العطاء السندي ،