تنبيه الامة را در رود فرات ريخت يا در آتش سوزاند » « 1 » و يا اينكه « چون مؤلف اين كتاب را با مقام و موقعيت خود در عرصهء مرجعيت منافى ديد ، اقدام به جمع آورى آن نمود » « 2 » و يا اينكه « چون نائينى احساس كرد با وجود اين كتاب دشمنان او كه مخالفان مشروطه بودند ، او را زعيم سياسى مىشمارند نه زغيم دينى » « 3 » همگى يا اخبارى بدون شاهد و مدركاند و يا صرفا تحليلهايى غير واقعى به نظر مىرسند . چنان كه نسبت دادن جمع آورى اين كتاب به دشمنان مشروطه نيز گمانى بيش نبوده و چندان بر واقعيات منطبق نيست . در اين باره فقط به ياد آورى چند نكته بسنده مىكنيم : 1 . « اقدام به جمع آورى كتاب از سوى مؤلف » على رغم آنكه توسط يكى از فرزندان ايشان در سالهاى اخير به شدّت تكذيب شده و اظهار نموده‌اند كه اين داستان را در ايران شنيده‌اند ، « 4 » با شواهد متعددى كه دارد دور از واقعيت نيست . گذشته از اينكه سيد محسن امين و محمد حرز الدين اين مطلب را مطرح كرده‌اند ، عبد الهادى حائرى به نقل از فرزند ارشد مؤلف كه شاگرد وى نيز بوده ، اين مطلب را نقل كرده است . « 5 » البته نسبت به جزئياتى كه در اين زمينه گفته شده ، نمىتوان اطمينان پيدا كرد ، اما اصل اين اقدام از مؤلف فقيه آن دور از انتظار نيست . 2 . پاره‌اى از انگيزه هايى كه براى اين اقدام بر شمرده‌اند ، هم با مقام و منزلت معنوى مؤلف و هم با واقعيات عصر او ناسازگار مىنمايد . اينكه او براى اشتهار به « رجل دينى بودن » و رسيدن به مرجعيت چنين اقدامى كرده باشد ، علاوه بر آن كه با مقام معنوى و زهد و وارستگى او از دنيا منافات دارد ،

--> « 1 » . حسن شايگان ، مجلهء فرهنگ و توسعه ، ش 29 - 30 ، مقاله « مليّت ، حريت ، عدالت ، مدنيّت » . « 2 » . عبد الهادى حائرى ، تشيع و مشروطيت ، ص 220 . « 3 » . على خاقانى ، شعراء الغرىّ ، ج 4 ، ص 301 . « 4 » . مجلهء حوزه ، ش 77 - 76 ، ص 20 و 21 . « 5 » . تشيع و مشروطيت ، ص 220 .