ميرزا محمد حسين النائيني
12
تنبيه الأمة وتنزيه الملة
رشته هاى مختلف فقه ، اصول ، كلام و حكمت دنبال كرد . « 1 » علاوه بر دروس متداول حوزه ، براى آشنايى با ادبيات فارسى و عربى و دانش رياضى نيز تلاش وافرى نمود . « 2 » هجرت به عتبات نائينى در سال 1303 ه . ق راهى عراق شد تا از محضر اساتيد برجستهء آن دوران ، كسب فيض نمايد . در سامرّا رحل اقامت گزيد و از شاگردان برجستهء ميرزاى شيرازى و در اواخر عمر شريف او ، كاتب و محرّر او شد . « 3 » او را از جمله مشاوران ميرزاى شيرازى در ماجراى نهضت تنباكو شمردهاند ، به طورى كه به درخواست ميرزا ، او و بقيهء شاگردان صورت تلگرافى را براى ارسال نزد ناصر الدين شاه تهيه و به محضر استاد بردند . « 4 » پس از وفات ميرزاى شيرازى در سال 1312 ه . ق ، مدتى در محضر سيد محمد فشاركى به تحصيل پرداخت ، ولى به علل گوناگون و از آن جمله تلاش دولت عثمانى مبنى بر جلوگيرى از تمركز قدرت در سامرا ، شاگردان برجستهء ميرزا همچون : ميرزا محمد تقى شيرازى ، سيد اسماعيل صدر عاملى ، سيد محمد فشاركى و ميرزاى نائينى پراكنده شدند . نائينى در سال 1314 راهى نجف اشرف گرديد و در درس آخوند ملا محمد كاظم خراسانى حاضر و از خواص آن بزرگوار و اصحاب مجلس استفتاى او شد . « 5 » سالها در كنار خراسانى به فعاليت علمى و سياسى مشغول بود .
--> « 1 » . اعيان الشيعه ، ج 6 ، ص 54 . « 2 » . مجلهء حوزه ، ش 76 - 77 ، ص 31 به نقل از شيخ عبد الحسين حلَّى . « 3 » . اعيان الشيعه ، ج 6 ، ص 54 . « 4 » . حماسهء فتوا « ويژه نامه روزنامه جمهورى اسلامى » ، سال 1370 ، مصاحبه با آية اللَّه سيد رضى شيرازى . « 5 » . شيخ آقا بزرگ طهرانى ، نقباء البشر ، ج 2 ، ص 593 .