يادداشت موعود اسلام - انتظار فرج 1 . انتظار فرج عبادت است ( 1 ) عموميت اين اصل : 2 . اين انتظار فرج كه يكى از عبادات اسلام است از مختصات فرج مهدى موعود نيست ، بلكه از لحن روايات دانسته مىشود كه مطلقاً مؤمن در شدايد بايد انتظار و اميد فرج داشته باشد اصل عدم يأس : و اين مصداق اصل ديگرى است كه در قرآن از او به عدم يأس از رَوح الله تعبير شده است و البته همهء اينها مربوط است به پيروزى حق و به اينكه نوعى حمايت از اهل حق در باطن جهان هست . از اين جهت ، چيزى است مانند توكل كه اثر انجام وظيفه است ولى اثرى كه مربوط است به حمايت حقيقت از اهل حق . پس اصل طرفدار بودن جهان از اهل حق نيز يكى از اركان فلسفهء انتظار فرج است . 3 . به طور كلى دو نوع انتظار فرج داريم : انتظارى كه عبادت است ، سازنده است ، حيات بخش است ، نجات بخش است ، نيرودهنده است و تعهدآور و مسئوليتآور است ، و ديگر انتظارى كه درست در قطب مخالف قرار گرفته است : گناه است ، ويرانگر است ، ميراننده است ، اسارت بخش است ، فلج كننده است ، بلكه نوعى اباحيت است دو برداشت و دو تلقى در فلسفهء مهدويت : 4 . چون بحث فعلًا دربارهء انتظار ظهور مهدى موعود است ، به اين موضوع اختصاص مىدهيم . علت اين دو نوع انتظار دو نوع برداشت و دو نوع تلقى از ظهور امام [ است ] كه يك ظهور عظيم تاريخى تكاملى است . انتظار فرج طبق يك برداشت ، مخرّب و فلج كننده و اباحيت و بلاتكليفى است و طبق برداشت ديگرى سازنده و نيروبخش و مسئوليتآور است فلسفهء تاريخ : اين برداشتها چون مربوط است به يك حادثهء عظيم تكاملى تاريخى ، بستگى دارد كه از نظر فلسفهء تاريخ ببينيم چگونه توجيه مىشود يعنى آنچه در فكر ماست با كدام يك از دو روش فلسفهء

--> ( 1 ) اين بحث در مقاله اى كه به آقاى حسن سعيد جهت نشر در نشريهء مسجد جامع تهران در نيمهء شعبان 95 داده شد تكميل شد