عدالت و تأمين حقوق واقعى انسانها كه : * ( لقد ارسلنا رسلنا بالبينات و انزلنا معهم الكتاب و الميزان ليقوم الناس بالقسط ) * كه البته اين دومى آرمان همهء مصلحان و روشنفكران است . يكى ديگر اين است كه اين آرمان يعنى بهروزى و سعادت كامل بشر و برقرارى عدل و صلح و صفاى كامل ميان انسانها و رخت بربستن شرور و مفاسد اجتماعى قطعاً و يقيناً در آينده عملى خواهد شد ، بلكه هر دو آرمان در آينده عملى خواهد شد . قرآن در اين زمينه مىگويد : * ( و لقد كتبنا فى الزبور من بعد الذكر ان الارض يرثها عبادى الصالحون . ) * ايضاً : * ( ان الارض لله يورثها من يشاء من عباده و العاقبة للمتقين . ) * البته مسئلهء تزكيهء نفوس و تهذيب اخلاق مقدمه اى است براى هر دو هدف ( 1 ) . دربارهء عدالت چند مبحث است : الف . عدالت چيست ؟ و قهراً قانون عادلانه و اجراى آن چگونه است ؟ آيا عدالت حقيقت دارد يا نه ؟ ( نمرهء 7 و 13 يادداشتهاى آرمان پيامبران ) * ) ب . آيا در انسان از نظر روانى يك طبيعت عدالتخواهى وجود دارد يا ندارد ( 2 ) ؟ يعنى آيا انسان به حكم اجبار هميشه تن به عدالت

--> ( 1 ) در ورقه هاى آرمان پيامبران - عدل ) * گفتيم كه غلط است كه آرمان پيامبران را سعادت بشر به طور كلى معرفى كنيم با اينكه هدف نهايى هست ولى هدف مشترك همهء خدمتگزاران است . بحث در هدف خاص پيامبران است ( 2 ) و بنا بر آنچه قبلًا گفتيم كه قرآن مدعى است كه در آينده عدل و توحيد عملى خواهد شد ، صورت اين بحث اين است كه آيا بشر به مرحله اى از تكامل مىرسد كه موانع خواستهء فطرىاش بر طرف شود و عدالت را مانند يك خواسته بپذيرد و يا اينكه بالاخره به زور به او تحميل خواهد شد ، فقط فكرش و تجربه اش به جايى مىرسد كه اجباراً عدل را بپذيرد ؟ مسئلهء اينكه عدالت را نه تكامل اخلاقى و اجتماعى و نه تكامل فكرى و تجربى به بشر بدهد بلكه تكامل ابزار توليد و جبر ماشين بدهد ، نظريهء سومى است كه به هر حال غير آن چيزى است كه اسلام گفته است