اين حوزه هايى كه در جهان اسلام به طور عموم وجود دارد ، زاييدهء همان مدرسه اى است كه در آن وقت امام تأسيس كرد حوزه هاى شيعه از قبيل قم و نجف كه به جاى خود ، حوزه هاى اهل تسنن را هم كه بنگريم در رأس همهء آنها جامع ازهر است و ساير حوزه هاى جامعهء تسنن ، بعد از او و تابع و پيرو او هستند و جامع ازهر را شيعيان فاطمى پس از تسلط بر مصر تأسيس كردند . حوزه هاى ما - كه صد درصد خود را تابع حوزهء امام مىدانيم - آيا مانند حوزهء امام يك حوزهء پيشرو است و زعامت فكرى عصر خود را دارد آنطور كه سيد على هندى اعتراف مىكند كه : و لايفوتنا ان نشير الى ان الذى تزعم تلك الحركة هو حفيد على بن ابى طالب المسمى بالامام الصادق و هو رجل رحب افق التفكير ، بعيد اغوار العقل ، ملم كل الالمام بعلوم عصره ، و يعتبر هو اول من اسس المدارس المشهورة فى الاسلام ، و لم يكن يحضر حلقته العلمية اولئك الذين اصبحوا مؤسسى المذاهب الفقهية فحسب بل كان يحضرها طلاب الفلسفة و المعقول ( 1 ) . عصر نشاط علمى : 6 . يكى از مشخصات عصر امام اين بود كه عصر نشاط علمى بود ( 2 ) ، همانطور كه آقاى دكتر زرين كوب در مقالهء « كارنامهء اسلام » صفحهء 47 مىگويد : اسلام بود كه با تشويق مسلمين به علم و ترويج نشاط حياتى ، روح معاضدت و تساهل را جانشين تعصبات دنياى باستانى كرد و در مقابل رهبانيت كليسا با توصيهء مسلمين به راه وسط ، توسعه و تكامل صنعت و علم انسانى را تسهيل كرد . در دنيايى

--> ( 1 ) ر . ك : الامام الصادق مظفر ( 2 ) راجع به نشاط علمى مسلمين و انگيزهء آن ، رجوع شود به جلد اول تاريخ ادبيات ادوارد براون ، ص 396