داشته‌اند كه علوم عملى و روشهاى عملى سه قسمت است ، محدثين و سيره نويسان ما نكرده‌اند كه اولًا كلمات رسول اكرم را كه غالباً حكمت عملى است در سه قسمت مجزا كنند و بالاتر اينكه سيره و روش رسول خدا را در سه قسمت از هم مجزا نكرده‌اند ، آنها را يكسره تحت عنوان سخنان رسول اكرم و اينها را يكسره تحت عنوان سيره و اخلاق رسول اكرم ذكر كرده‌اند . در نتيجه بعضى قسمتها كه مربوط به اخلاق شخصى است مثلًا ، ممكن است به حساب سياست آن حضرت آمده باشد و بعضى كه به حساب سياست عمومى است ، برعكس به حساب اخلاق شخصى گذاشته شده باشد . لهذا همهء مساواتها و رعايت عدالتها و فروتنيهاى آن حضرت به حساب تواضع شخصى گذاشته شده و حال آنكه مربوط است به جنبهء سياست مدنى آن حضرت . داستان حضرت امير و عاصم بن زياد مىرساند كه چقدر فرق است بين وظيفهء شخص از آن جهت كه سائس است با شخص از آن نظر كه فردى عادى است . حتى اعتراض آن حضرت به عثمان بن حنيف نيز از آن نظر است كه حاكم و مدير بصره بوده است . مثلًا پيغمبر در كارهاى شخصى خود مشورت نمىكرد ولى در كار عموم مشورت مىكرد ، چون طبع كار عموم اين است كه نظر آنها و رأى آنها دخالت داده شود . به اصطلاح فقها موضوع عوض مىشود ، عناوينْ مكثر موضوعند شخص از آن جهت كه خودش فلان شخص پسر فلان شخص است ، غير خودش است از آن نظر كه مدير جامعه است . از جهت اول خودش مال خودش است و كمتر به اجتماع تعلق دارد ، اما از نظر دوم ( 1 ) بيشتر به اجتماع تعلق دارد و بيشتر اجتماع به او تعلق

--> ( 1 ) مثلًا اينهايى كه در اين چند شب گفتيم از قبيل مشورت ، خفت مؤونه ، عدم استفاده از جهالت مردم در سياست ، سراغ مردم رفتن و « دوار بطبه » بودن ، رعايت عدالت و مساوات در كارها تا آن حد كه حتى در نگاه كردن تبعيض نمىكرد ، همه از لحاظ سياست مدنى است و همچنين است شرح صدر آن حضرت