تجارى را رونق مىداد بلكه امكان توسعه و تبادل پيشرفتهاى فرهنگى را نيز ميسر مىساخت . سفرنامه هاى جهانگردان و جغرافيدانان بزرگ غرب حاكى از آن است كه چگونه مردم يك كشور از مزاياى كشورهاى ديگر مطلع بوده‌اند . بنابراين جاى هيچ گونه تعجبى نيست اگر مىبينيم كه كشفيات تكنيكى جديد و پيشرفتهاى هنرى با سرعت به همه جا راه پيدا مىكند . هركس در مكتب جهان بينى غربى تعليم ديده است بايد پيش خودش مجسم كند كه در دنياى اسلام شرايط اوليهء ديگرى حكمفرما بود و اين شرايط بيش از هر چيز در خلق آثار هنرى مؤثر بود . يادداشت اسلام و مليتها 1 . اولًا روش اسلام دربارهء تحميل عقيدهء مذهبى چيست ؟ اسلام چه چيز را تحمل مىكند و چه چيز را تحمل نمىكند ؟ اسلام لامذهبى را و مخصوصاً شرك را تحمل نمىكند ولى مذاهب را هر چند منسوخ باشد تحمل مىكند . روش اسلام با مذهب يهود و نصارى ومجوس با مشركين عرب تفاوت داشته است . اين قاعدهء اسلام . 2 . آيا مسلمين از اين دستور پيروى كردند يا نه ؟ به شهادت تاريخ پيروى كردند . حتى يك نمونه نمىتوان پيدا كرد كه مسلمانان پيروان مذاهب را به ترك مذهبشان مجبور كرده باشند ، بلكه پس از حكومت حفظ جان و مال و معابدشان را به عهده مىگرفتند ولى هرگز حفظ بتكده را به عهده نمىگرفتند . 3 . مسئلهء آزادى عقيده . مسلمانان عقيدهء خودشان را تبليغ مىكردند و موانع سياسى و حكومتى را از ميان برمىداشتند . حتى يك حكومت شما در دنياى آن روز پيدا نمىكنيد كه حكومت ملى و انتخابى باشد ، تمام حكومتها به زور تحميل شده بود . خود يزدگرد با زور شمشير تخت و تاج خود را گرفته بود . توده هاى مردم آزادى