بزرگ ، نمىتوانند عقلًا بپذيرند كه اين اعمال همه در نزد خدا هبا و هدر است به جرم اينكه مسلمان نيستند ، آن هم به طورى كه مىدانيم مولود منطقهء تولد و محيط زندگى آنهاست . از نظر بعضى اين مطلب تنگ نظرى صاحب اين فكر را مىرساند ، چه آنكه اين فكر را از اسلام بدانند يا از بعضى علما . ملك الشعراء بهار بعضى علما را در قصيدهء جهنميهء خود از لحاظ تنگ نظرى انتقاد و مسخره مىكند . دو مقدمه در ابتدا بايد ذكر كنم : يكى اينكه بحث ما كلى است نه شخصى و ما معتقديم منطق اسلام در اين زمينه خيلى سموّ و علوّ دارد ، اما بحث شخصى چه دربارهء مسلمان و چه غيرمسلمان وظيفهء ما نيست . مقدمهء دوم اينكه بحث در اين نيست كه دينى غير از اسلام مقبول هست يا نيست . اين مسلَّم است كه دينى غير از اسلام مقبول نيست : و * ( من يبتغ غير الاسلام ديناً فلن يقبل منه . ) * عقيدهء كسانى كه مدعى هستند انسان بايد يكى از راهنمايان الهى را انتخاب كند و هدف همه يكى [ است ] و اشكال عبادات از كليسا و مسجد اهميتى ندارد ، مردود است . سخن در اين است كه آيا عمل خير كسى كه دينش مقبول نيست ، مقبول هست يا نه ؟ ( اين بود خلاصهء شب اول ) . شب دوم : برهان كسانى كه مىگويند عمل غير مسلمان مقبول نيست دوتاست . يكى آياتى است به اين مضمون : * ( الذين كفروا اعمالهم كسراب بقيعة يحسبه الظمآن ماء ، . . . اعمالهم كرماد اشتدت به الريح فى يوم عاصف . ) * ديگر اينكه اگر عمل غيرمسلمان مقبول باشد پس چه فرقى ميان مسلمان و غير مسلمان هست ، پس اينكه * ( ان الدين عند الله الاسلام ) * چه اثرى دارد ( 1 ) ؟

--> ( 1 ) يعنى اگر بنا شود مجرم چه مسلمان و چه غيرمسلمان كيفر ببيند ، آنچنان كه از آياتى نظير : * ( ليس بامانيّكم و لا امانىّ اهل الكتاب ) * استفاده مىشود و محسن نيز چه مسلمان و چه غير مسلمان پاداش ببيند ، پس اثر اسلام چيست ؟ چه فرقى ميان مسلمان و غيرمسلمان است ؟