قرآن چگونه به تنهايى نهضتى به وجود آورد ؟ امروز براى اينكه نهضتى در مردم ايجاد شود ( نه تنها شورش و انقلاب و به تعبير اميرالمؤمنين عليه السلام * ( غوغاء . . . ) ) * ، نهضتى كه مسلك و عقيده و هدفى داشته باشد ، سالها مبارزهء پيگير داشته باشد ، قدم به قدم منظماً جلو برود و برنامه بدهد ، با هرج و مرج فرق داشته باشد ، جامعه اى پى ريزى كند و بسازد كه قرنها دوام پيدا كند و تمدنى عالى به وجود آورد ، به مقدماتى احتياج است ، مدرسه و مكتب و محيط دانشگاه و دانشجويى و روزنامه و مجله و تبليغات راديويى و كتابهاى انقلابى و تاريخى و زنگ خطرها لازم است . ولى قرآن به تنهايى ، هم مكتب و مدرسه بود ، هم دانشگاه بود ، هم كار مجله و روزنامه كرد و هم كار كتابهاى انقلابى و تاريخى و هم زنگ خطر بود . نه اينكه قرآن چيزى بود كه از همهء اينها نيابت كرد نظير عقيدهء معتزله در ذات بارى نسبت به صفات وى ، بلكه به تنهايى و اختصار و لُبّ لباب همهء اينها واقعاً قرآن تعليم و مدرسه و آموزش بود ، واقعاً قرآن درهاى نوى به روى افراد باز كرد همان طورى كه دانشگاه درهاى جديدى به روى دانشجويان باز مىكند كه با مردم عادى فرق مىكنند . واقعاً قرآن مانند يك روزنامهء انقلابى از حوادث روز براى انقلاب جامعه استفاده كرد ( 1 ) ، مظالم زمان را برشمرد ( 2 ) . آياتى از قرآن هست نسبت به كفار زمان كه عاليترين روح انقلاب را دارد . واقعاً هم قرآن آنجا كه نخبه هايى از قضايايى مانند قضاياى ابراهيم و موسى و غيرهما نقل مىكند حكم يك كتاب انقلاب تاريخى را دارد . راستى قرآن اعلام خطر و انذار است ، بلكه با انذار آغاز مىشود : * ( قم فأنذر . ) * . قرآن ، هم كتاب موعظه است و هم كتاب حماسه و هم كتاب تاريخ و هم كتاب علم و فلسفه و توجه دادن به آيات كون .

--> ( 1 ) مثل : * ( الا تقاتلون قوماً نكثوا ايمانهم و هموا باخراج الرسول . . . ما لكم اذا قيل لكم انفروا فى سبيل الله اثاقلتم الى . . ( 2 ) * ( و قاتلوهم حتى لاتكون فتنة . . . و من الناس من يعجبك قوله فى الحيوة الدنيا و يشهد الله على . .