واقعيتش او باشد و او محيط ذاتى بر معلول باشد ، پس علت از خود معلول احق است به اينكه خود معلول باشد : بسيط الحقيقة كل الاشياء . و اما از جنبهء علمى به اين دليل كه انسان وقتى كه خودش را با ديگران مقايسه مىكند مىبيند كه يك صندوقخانه و خلوتگاه در درون خود دارد كه احدى از آن آگاه نيست . هركسى كم و بيش رازها و اسرارى دارد كه مخصوص خودش است و كسى در آن خانهء سرّى راه ندارد ، ولى خداوند به همهء آن رازها آگاه است و به يك سلسله رازها و سرّها كه خود آدمى هم از آنها بىخبر است ، يعنى آدمى يك تاريكخانه از اسرار دارد كه حتى خود او هم از آنها بىخبر و بىاطلاع است . * ( انه يعلم السر و اخفى . ) * . امروز علماى معرفة النفس شعور انسان را تقسيم كرده‌اند به شعور ظاهر و شعور مخفى ، و معتقدند كه قسمت اعظم شعور انسان از خودش مخفى است . در مقام تشبيه مىگويند شعور انسان مثل يخى است كه در داخل حوضى باشد و يا هندوانه اى است كه در آب افتاده باشد كه فقط قسمت كمى از آن بيرون است . خداوند ، هم به آن خلوتخانهء دل آگاه است و هم به آن تاريكخانه كه خود آدمى از آن بى خبر است . از جمله چيزهايى كه در تاريكخانهء روح باقى است و ما از آنها بىخبريم ، امور فراموش شده است . ما خيال مىكنيم هرچه فراموش شد از صفحهء ذهن پاك شد مثل خطى كه با مداد نوشته باشند ، ولى حكمت الهى قديم و معرفة النفس جديد ثابت كرده كه فراموشى محو نيست . آنچه بر صفحهء روح با قلم خيال يا عقل ثبت مىشود هرگز محو نمىشود ، مثل چاپ است كه با بقاى كاغذ باقى است ، چنان كپيه شده كه محو شدنى نيست . روان شناسان مىگويند در حال احتضار همهء فراموش شده ها به ياد مىآيد . قرآن فرمود : . * ( و كل انسان الزمناه طائره فى عنقه و نخرج له يوم القيمة كتاباً يلقيه منشوراً . اقرأ كتابك كفى بنفسك اليوم عليك حسيباً . ) *