اينكه قهراً سروكار انسان با شخص يا اشخاصى باشد ، مثل معاشرت ارباب با رعيت و رعيت با ارباب يا رئيس با مرئوس و بالعكس ، بالاخره معاشرتهايى كه اجبار زندگى ايجاب مىكند . بسيار ناگوار است كه سروكار انسان با كسانى باشد كه از ديدار و معاشرت آنها رنج مىبرد به واسطهء تكبر و تفرعن يا جهالت و حماقت و يا فسق و فجور و بىديانتى آنها . معاشرت اجبارى همان است كه از آن به سروكار تعبير مىشود . هرچند برخى از معاشرتها از نظرى اجبارى است اما مىتوان گفت از نظر ديگر همهء معاشرتها اختيارى است . اگر انسان در زندگى نقشه داشته باشد و عقل را به كار ببرد ، يعنى بتواند لوازم و ملزومات و منتهى اليه راهها را بسنجد ، دنبالهء هر عملى و آثار قهرى آن را تشخيص بدهد ، مىتواند كارى بكند كه سروكارش هميشه با اشخاصى باشد كه از معاشرت آنها سود ببرد و از معاشرت كسانى كه اخلاق او را فاسد مىكنند و روح او را مىكاهند بر كنار بماند . معاشرت و مجالست وسائل ، جلد 2 ، صفحهء 205 : عن ابن عباس قال : قيل يا رسول الله ! اى الجلساء خير ؟ قال : تذكر الله برؤيته ( كذا ) و يزيد فى علمكم منطقه و يرغبكم فى الخير عمله . معاويه و تحريك او در جنگ جمل رجوع شود به ابن ابى الحديد ، شرح خطبهء 10 ، جلد 1 ، صفحهء