معاد رجوع شود به ورقه هاى اخلاق - وجدان ، كانت . معاد - حشر و نشر ، كتاب نفس رجوع شود به ورقهء توحيد : و نحن اقرب اليه منكم . معاد - شخصيت يكى از مسائل اساسى معاد ، بقاى شخصيت است يعنى از امور قطعى اين است كه در معاد اديان ، افراد و اشخاص عيناً همان شخص كه در دنيا بوده با همان احساس شخصى كه اكنون احساس مىكند محشور مىگردد ( 1 ) . و اگر فرض كنيم از اندام گذشتهء او شىء جديدى [ خلق شود ] كه كاملًا مثل او باشد ولى عين او نباشد - ولو فرض كنيم كه اين خلق جديد ، خود را همان احساس كند و همان گذشته را به ياد آورد - ابداً او محشور نشده و كيفر او ظلم است و پاداشش عدل و فضل نسبت به او نيست . آنچه در قرآن از نظر احياى زمين و نباتات آمده است تنظير و تشبيه از حيثى و جهتى است نه از همهء حيثيات و جهات . ما در دنيا مثالى نداريم كه احياء موتى باشد ، حتى از نظر عينيت و شخصيت . اگر چنين چيزى يافت شود عيناً آخرت است ( 2 ) كسانى كه قائل به روحاند و روح را باقى مىدانند ، از اين نظر

--> ( 1 ) آنچه شرط قيامت است عينيت است نه بقا . چيزى كه هست اگر بقا نباشد عينيت نيست ، زيرا اعادهء معدوم محال است . اگر اعادهء معدوم محال نباشد ، بقا هيچ ضرورتى ندارد . ( 2 ) ولى در جاى ديگر گفته‌ايم اين هم قيامت نيست ، زيرا به وسيلهء پيامبران احياء موتى شد ولى قيامت آنها به پا نشد . اعادهء عين شخص ، شرط لازم قيامت است نه شرط كافى .