غيره مرتكب مىشوند ، فهميد و متأسفانه نقاط ضعف زيادى از اين جهت در غالب حجاج محترم ديده مىشود . ممكن است بگوييد استطاعت روحى و اخلاقى شرط قبول همهء عبادات است ، اختصاص به حج ندارد زيرا خداوند در قرآن مىفرمايد : * ( انما يتقبل الله من المتقين ) * ( 1 ) يعنى همانا منحصراً خداوند عمل متقيان را مىپذيرد تا انسان داراى تقوا و پاكى نباشد ، هيچ عملى از او قبول نمىشود . عرض مىكنم بلى چنين است . هر عملى آمادگى قبلى روحى مىخواهد ولى با اين تفاوت كه عمل حج گذشته از اينكه عبادت است و بايد به قصد قربت بجا آورده شود و عليهذا احتياج دارد به تقواى قلب ، يك عمل اجتماعى است . هركسى بايد داراى اخلاق اجتماعى مناسبى باشد تا بتواند اين وظيفهء الهى را درست انجام دهد و آن اثرى كه منظور اسلام از اين اجتماع بزرگ است پيدا شود . در حديثى كه نقل كرديم ، به سه خصلت اشاره شده بود و دوتاى آنها مربوط است به شايستگى انسان از نظر اخلاق معاشرتى . براى اينكه انسان نماز درستى بخواند يا زكاتى را به قصد قربت ادا كند ، لزومى ندارد كه صلاحيت اجتماعى داشته باشد اما براى اينكه عمل عظيم حج را انجام دهد لازم است صلاحيت اجتماعى داشته باشد . پس معلوم شد كه استطاعت اخلاقى و روحى و به عبارت ديگر صلاحيت اجتماعى نيز شرط است و اين استطاعت از استطاعت مالى و بدنى و طريقى از نظر اسلام مهمتر است ، زيرا اين را شرط وجود قرار داده كه الزاماً بايد آن را به وجود آورد و تحصيل كرد نه شرط وجوب . تمرين : 1 . اخلاق بر چند قسم است ؟ 2 . چرا سفر ، اخلاق و آداب خاصى دارد ؟

--> ( 1 ) سورهء مائده ، آيهء 27