ازدواج يك ضرورت طبيعى است ، فرزند داشتن يك ضرورت طبيعى است ، پاسخ به حاجت طبيعت است ، اما ماليات دادن تسليم به حاجت و ضرورت اجتماع است . از آيهء * ( و ان خفتم الَّا تقسطوا فى اليتامى ) * نيز ضرورت اجتماعى استنباط مىشود . 22 . عطف به نمرهء 21 در جواب اشكال دوم ، اسلام مثل ساير قوانين نيست كه تنها عمل بخواهد . اسلام ، هم عمل مىخواهد و هم ايمان . در اسلام عمل و وجدان توأماً كنترل مىشود . بديهى است عمل بر طبق قوانين اسلام بدون ايمان به مبادى آن اثر ندارد . 23 . نظر منتقدين اين است كه مردان و مردمان ما هيچ تقصيرى ندارند ، تقصير با قانون است ، قانون را بايد عوض كرد . اما مىگوييم قانون تقصيرى ندارد ، تقصير با مردم است ، مردم را بايد عوض كرد . پس هم ما و هم آنها طرفدار تحول هستيم اما خيلى فرق دارد . 24 . رجوع شود به مقالات كيهان در شماره هاى . . . و به خواندنيهاى شمارهء 8 ، سال 25 ، مورخهء 21 / 7 / 43 ، داستان يك نامه . 25 . اينكه اسلام عدد تعدد زوجات را محدود كرده به چهارتا ، به خاطر اين است كه اين ضرورت اجتماعى [ را ] با تجويز حداكثر چهارتا قابل حل مىدانسته است و قابل حل هم هست . تاريخ روابط مرد و زن : 26 . از مسائلى كه شايسته است تجزيه و تحليل شود تفسير تاريخ روابط زن و مرد در ادوار قبل از تاريخ و ميان قبايل وحشيه است كه در آغاز مىگويند براساس اشتراك و بعدها به صورت تسلط مرد بر زن بوده است . تاريخ حقوق زن و مرد : اروپاييان اين تسلط را يكطرفه و يكجانبه دانسته‌اند و مهملاتى در اين زمينه بافته‌اند ( 1 ) 27 . دو مطلب باهم اشتباه شده است : يكى حقوق اساسى زن كه با مرد متشابه است و ربطى به روابط زن و مرد ندارد ، مانند حق تعلم و تربيت علمى و صنعتى و هنرى . يكى ديگر حقوقى است كه مربوط

--> ( 1 ) رجوع شود به كتاب زن و آزادى ، صفحهء 16 - 24 .