به نفس بوده يا ناشى از اصل ارزش سربازى بوده است و هر غيرِ قادر به سربازى چه مرد و چه زن ارزشش پايين بوده است ، احياناً اگر زنى با چند مرد برابر بوده او نيز ارزش داشته است ، و تدريجاً پيشرفت تمدن و ظهور مصلحين از يك طرف و از بين رفتن نظامات قبيله اى حقوق زن را به او باز داده است . ح . ماهيت نهضت زنان تجزيه مىشود به احقاق حق واقعى از طرف عواملى كه هم حسن نيت دارند و هم فهميده هستند ، و احقاق حق جاهلانه و احمقانه از طرف عواملى كه از روى جهالت [ عمل مىكنند ] ولى حسن نيت دارند ، و نهضت طرفدارى از بىبند وبارى و شهوترانى ( 1 ) . لزوم مشخص بودن حدود و حقوق و آنجا كه منطقهء حكومت عواطف است : لزوم مشخص بودن حدود و حقوق براى جلوگيرى از حس منفعت طلبى افراد و تجاوز آنهاست و هم براى حفظ نظم و مشخص بودن خط سير افراد است از آن جهت كه افراد نسبت به هم « بيگانه » اند و در ميان آنها من و تو است و بايد حساب حساب باشد و كاكا برادر . به عبارت ديگر از آن جهت كه ميان افراد بيگانگى حكمفرماست ، تعيين و تشخيص حدود و حقوق لازم است . اما تشخيص حدود و حقوق شرط لازم حيات بشرى هست ولى شرط كافى نيست ، زيرا بشر در روابط خود با يكديگر بايد به جايى برسد كه بيگانگى - كه مبناى لزوم تعيين و تشخيص حدود و حقوق است - تبديل شود به « يگانگى » ( 2 ) و در سطحى بالاتر از عدالت اجتماعى زندگى كند و آن سطح عواطف اجتماعى است ، به تعبير قرآن در پرتو

--> ( 1 ) رجوع شود به صفحهء 103 و به خلاصهء صفحات 104 - 126 به صفحهء 126 - 129 و به خلاصهء مباحث خانواده ، به ورقه هاى خانواده . ( 2 ) روح اجتماع منزلى يگانگى است . اسلام بزرگترين توفيقها را عملًا در محيط اجتماع منزلى پيدا كرده است . حتى يك خانواده نمىتوان پيدا كرد كه هريك از مرد و زن در كمال صفا پا به درون مرز ديگرى نگذاشته باشد ، بلكه مرزى در ميان نيست . كدام زن است كه از خدمت مجانى به خانه استنكاف كند و براى كم خرج كردن چانه نزند و كدام مرد است كه به واجبات اكتفا كند ؟